Archive for the Tajemnice Warszawy Category

Tajemnice Warszawy: Historia mostów

Posted in Ciekawostki, Tajemnice Warszawy, W obiektywie Google Earth with tags , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , on 22 Kwiecień 2012 by wodolot

Utrzymujący się przez lato i jesień 2011 roku brak opadów w Polsce przyczynił się do opadnięcia poziomu wód w rzekach, w tym na Wiśle, która zdążyła osiągnąć rekordowo niski poziom. Zaowocowało to z punktu zainteresowań historyczno-archeologicznych m.in. odsłonięciem pozostałości przedwojennego Mostu Poniatowskiego i odkryciem ponad fragmentu Mostu Kierbedzia w Warszawie, o czym donosiły media (m.in. TVN Warszawa [1] [2]Gazeta Wyborcza). W cyklu Tajemnice Warszawy postanowiliśmy przyjrzeć się zagadnieniu historycznych i współczesnych przepraw przez Wisłę.

Fot. 1 – Odsłonięte fragmenty przedwojennego Mostu Poniatowskiego (źródło: Agencja Gazeta).

Czytaj dalej

„Bunkier” z Placu Zbawiciela i tajemnice Warszawy

Posted in Ciekawostki, Sekcja nieinwazyjna, Tajemnice Warszawy with tags , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , on 14 Kwiecień 2011 by wodolot

W dniu wczorajszym media obiegła informacja, rozdmuchana w znacznej mierze przez TVN Warszawa, o odkryciu w Warszawie schronu bojowego podczas prac remontowych nad torowiskiem tramwajowym na Placu Zbawiciela. Schron bojowy, kolokwialnie – acz mylnie – nazywany przez dziennikarzy bunkrem jest jednym z wielu ustawionych na terenie miasta przez niemieckich okupantów. W ramach tworzenia linii obrony przed siłami sowieckimi powstało kilkadziesiąt takich obiektów na terenie Warszawy – szacuje się ich liczbę na ok. 60. W ostatnich latach w związku z wzmożonymi inwestycjami, rozbudową centrum oraz licznymi remontami światło ujrzało kilka identycznych obiektów. Są również takie, które pozostają widoczne i znane varsavianistom. Na wieść o odkryciu obiektu na Placu Zbawiciela postanowiliśmy przyjrzeć się zagadnieniu.

Fot. 1 – Schron bojowy Ringstand 58c na Placu Zbawiciela (zdjęcia autora).

Fot. 2 – Strop komory ogniowej (zdjęcia autora).

Fot. 3 – Otwór komora ogniowej (zdjęcia autora).

Ringstand 58c – Tobruk

Odsłonięty na Placu Zbawiciela obiekt jest małym schronem bojowym, przystosowanym do prowadzenia ognia okrężnego przez dwu-trzyosobową załogę. Należy on do grupy obiektów obronnych określanych jako Regelbau 58a-d; powszechnie stosowana forma określana jest jako Ringstand Bauform 58c, skrótowo, Ringstand 58c. Potoczna nazwa Tobruk pochodzi od miasta w Północnej Afryce, a to ze względu na fakt oparcia konstrukcji na włoskim projekcie schronów wykorzystywanych podczas walk między siłami alianckimi (wśród których była Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich) a wojskami niemiecko-włoskimi dowodzonymi przez feldmarszałka Erwina Rommla. Były to obiekty powszechnie stosowane w Europie przez nazistów; pierwsze włączono w umocnienia Wału Atlantyckiego w 1942r. W Polsce były również powszechnie stawiane – znane są m.in. z Warszawy, Torunia, Piły, Płocka oraz dużych założeń fortecznych, jak Międzyrzecki Rejon Umocniony czy Wał Pomorski.

Fot. 4 – Plan i przekroje przez schron typu Ringstand 58c (żródło: http://www.skansenpilicy.pl).

Fot. 5 –  Plan i przekroje przez schron typu Ringstand 58c (żródło: http://www.skansenpilicy.pl).

Typowa konstrukcja posiadała żelbetowe ściany o grubości 40cm ale istniały też warianty wzmocnione ze ścianami o grubości do 80cm. Schron wkopany był w ziemię, pozostawiając jedynie strop przedziału bojowego wystający ponad grunt. W stropie mieścił się okrągły otwór, niekiedy wyposażony dodatkowo w wieżyczkę, przystosowany do prowadzenia ognia z pozycji stojącej lub przykucniętej. Wejście znajdowało się w bocznej ścianie schronu i prowadziło zazwyczaj przez towarzyszący mu wykop. Modyfikacje konstrukcji obejmowały głównie uzbrojenie – schrony wyposażano standardowo w karabiny maszynowe MG34 lub MG42, ale istniały też konstrukcje wyposażone w wieże czołgowe czy stanowiska moździerzy. Wnętrze schronu stanowiło tylko stanowisko prowadzenia ognia oraz komora główna, połączone ze sobą schodami. Modyfikacją schronów, charakterystyczną dla obiektów z terenu Warszawy było wyposażenie otworu strzelniczego w nadbudówkę zapewniającą ochronę z 3 stron i od góry kosztem ograniczenia pola widoczności. Ze względu na swój mały rozmiar, Tobruki posiadały przewagę niskiego kosztu budowy oraz trudności wykrycia, co decydowało o ich powszechnym stosowaniu. Stawiano je jako samodzielne obiekty polowe lub jako elementy większych linii umocnień.

Fot. 6 – Rekonstrukcja schronu na Placu Zbawiciela (źródło: Fakt.pl)

Festung Warschau – odkrywanie tajemnic Warszawy

Po upadku Powstania Warszawskiego, w obliczu Armii Czerwonej stojącej po drugiej stronie Wisły, władze okupacyjne przystąpiły do systematycznego burzenia miasta, obracając je w tytułowe „Miasto Ruin”. W ramach tworzenia linii obronnej przeciw sowietom zdecydowano się m.in. ustawić system pierścieni obronnych złożonych właśnie z konstrukcji typu Ringstand 58c. Łańcuch takich umocnień otaczał praktycznie całe ówczesne centrum Warszawy; schrony umieszczane były przy ważnych traktach komunikacyjnych, punktach o znaczeniu militarnym i innych ważnych obiektach. Pierścień takich schronów obejmujący centrum okupowanej Warszawy zaczynał się przy Cytadeli i biegł Al. Wojska Polskiego, przez plac Inwalidów, w pobliżu Dworca Gdańskiego i wzdłuż obwodowej linii kolejowej do Dworca Zachodniego, a dalej ciągnął się przez plac Narutowicza, ulicami Filtrową, Nowowiejską i Piękną aż do Wisły. Stąd, poprzez Elektrownię Powiśle, ponownie docierał do Cytadeli. Choć w planie było ustawienie systemu tworzonego nawet przez kilkaset takich schronów, to szacuje się, że naziści zdążyli postawić ich niespełna 60, z czego obecnie na terenie Warszawy znanych jest ok. 30 schronów, głównie z rejonu Woli, Żoliborza i Ochoty. A najciekawsze jest to, że większość z nich jest widoczna na ortofotomapie z 1945 roku!

Fot. 7 – Ortofotomapa z 1945r. Widoczny otwór komory ogniowej – na samym placu widoczny drugi schron bojowy! (źródło: Google Earth).

Fot. 8 – Ortofotomapa z 1945r. z nałożonymi modelami 3D współczesnej zabudowy. Schron zaznaczony kwadratem (źródło: Google Earth).

Fot. 9 – Ortofotomapa z 2010r. z współczesną zabudową. Lokalizacja schronu zaznaczona konturem (źródło: Google Earth).

Fot. 10 – Ortofotomapa z 2010r. z współczesną zabudową – zdjęcie pionowe. Lokalizacja schronu zaznaczona konturem (źródło: Google Earth).

Jak już wspomniałem, w ostatnich latach, w związku z inwestycjami w centrum, kilka tego typu obiektów ujrzało światło dzienne. Prawdopodobnie najbardziej znanym jest prawdopodobnie znajdujący się obecnie na terenie Muzeum Powstania Warszawskiego. Został odsłonięty podczas budowy biurowca Zaułek Piękna u zbiegu ulic Kruczej, Pięknej i Mokotowskiej. Inwestor, firma Ghelamco, o której pisaliśmy już przy okazji prac w ruinach Banku Polskiego, wydobył schron, który następnie został pocięty, przewieziony i odtworzony na terenie Muzeum. Można go dzisiaj oglądać od strony ulicy Grzybowskiej. Inne znane są z m.in. w Al. Wojska Polskiego, na Górczewskiej przy nasypie wiaduktu kolejowego, na rogu al. Niepodległości i Nowowiejskiej, w linii północnego chodnika ulicy Krajewskiego, albo w wale Fortu Traugutta.  Ten ostatni widoczny jest na zdjęciach historycznych w Google Earth – obecnie nie jest tak dobrze wyeksponowany, pozostając schowanym między krzakami otaczającymi obiekty sportowe mieszczące się obecnie w forcie Traugutta.

Fot. 11 – Schron bojowy odsłonięty w 2004 roku przy budowie biurowca Zaułek Piękna (źródło: AG).

Fot. 12 – Fort Traugutta – zdjęcie lotnicze z 1945r. Schron wbudowany w wał zaznaczony strzałką (źródło: Google Earth).

Fot. 13 – Fort Traugutta – zdjęcie lotnicze z 1945r. Schron wbudowany w wał zaznaczony strzałką (źródło: Google Earth).

Fot. 14 – Fort Traugutta – zdjęcie lotnicze z 2010r. Schron wbudowany w wał zaznaczony strzałką (źródło: Google Earth).

Fot. 15 – Fort Traugutta – zdjęcie współczesnego stanu zachowania – ledwo widoczny strop schronu (zdjęcia autora).

Zadbać o dziedzictwo czasów II Wojny Światowej

Już wiadomo, z doniesień prasowych, że odsłonięty schron znajdzie swoje miejsce na terenie Cytadeli Warszawskiej jako jeden z eksponatów i atrakcji dla zwiedzających. Dzięki takim zabiegom, lub odrestaurowywaniu i inkorporowaniu takich zabytków możemy zmieniać świadomość dotyczącą potrzeby zachowania tych obiektów jako z jednej strony atrakcji, z drugiej niemych świadków burzliwej historii miasta. Jest to krok w dobrą stronę by zadbać o niszczejące obiekty, wśród których są bunkry, forty czy schrony i uczynić z nich atrakcję i atut miasta.

Fot. 16 – Schron bojowy ze zbiegu ulic Pięknej, Kruczej i Mokotowskiej przeniesiony na teren Muzeum Powstania Warszawskiego (źródło: Wikipedia Commons).

Autor: Marcin Jaworski, Alicja Wrotek

W obiektywie Google Earth – Forty Twierdzy Warszawa

Posted in Ciekawostki, Sekcja lotnicza, Tajemnice Warszawy with tags , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , on 27 Luty 2011 by wodolot

Twierdza Warszawa to nazwa zespołu fortów i budowli fortyfikacyjnych wzniesionych w XIX wieku wokół Warszawy przez rosyjskiego zaborcę.
Był to jeden z kilku systemów umocnień zlokalizowanych w pobliżu Warszawy tworzących tzw. Warszawski Rejon Umocniony. Pełne dzieło fortyfikacyjne zachodnich krańców Cesarstwa Rosyjskiego  miało w zamyśle łączyć istniejące twierdze Modlina i Warszawy z nowymi założeniami fortyfikacyjnymi i pierścieniami mniejszych fortów oraz punktów umocnionych. W wyniku prac budowlanych miały powstać 3 pierścienie umocnień zlokalizowanych w pobliżu Twierdzy Modlin, Twierdzy Warszawa oraz Twierdzy Zegrze. Miał to być umocniony system fortów rozciągniętych od Modlina po Warszawę.

Twierdza Warszawa

Na założenie Twierdzy Warszawa składała się Cytadela Aleksandrowska z otaczającymi ją bezpośrednio siedmioma fortami oraz dwa systemy pierścieni fortów – wewnętrzny i zewnętrzny – zamykające zabudowany obszar ówczesnej Warszawy. Plany fortyfikacyjne zmieniały się w zależności od sytuacji politycznej więc ostatecznie pod koniec XIX wieku na pierścienie Twierdzy Warszawa składało się łącznie 29 fortów i dużych punktów oporu. Forty te były zazwyczaj umocnieniami ceglano-ziemnymi, w formie otoczonych fosami i rowami wałów oraz nasypów o zarysie regularnych wielokątów.
W okresie 1909-1915, wiele z fortów przeszło transformację. Początkowo wiele umocnień zlikwidowano i rozebrano z rozkazu cara. Ale od 1913 roku istniejące forty pospiesznie wzmacniano i rekonstruowano zniszczone umocnienia. W okresie międzywojennym forty włączono w zabudowę miejską, część rozebrano, podczas gdy inne pełniły rolę jednostek wojskowych i zakładów zbrojeniowych.

Forty Twierdzy Warszawa odegrały rolę zarówno we Wrześniu 1939 roku, jako miejsca walk z niemieckim wojskiem, jak i podczas powstania 1944 roku, służąc jako miejsca schronienia dla sił powstańczych i nazistowskie punkty oporu.

Przez okres Rzeczpospolitej Ludowej wiele z fortów było miejscem stacjonowania armii. Obecnie, wchłonięte w zabudowę intensywnie rozwijającej się Warszawy, forty pełnią rolę muzeów, strzelnic, punktów rekreacyjnych i gastronomicznych, magazynów czy pomieszczeń biurowych. Z drugiej strony część niestety popada w ruinę, zamienia się w zdewastowane śmietniska i powierzchnie płaskie służące wandalom do zamazywania spray’em.

Fot. 1 – Forty na planie ortofotomapy z 1935 roku.

W cyklu varsavianistycznym postanowiliśmy się przyjrzeć jak zmieniła się konstrukcja fortów i ich otoczenie przez ostatnie 70 lat. W tym celu posłużyliśmy się udostępnionymi w programie Google Earth historycznymi ortofotomapami Warszawy z 1935 i 1945. Należy jednak zaznaczyć, iż mapy te obejmują Warszawę w zasięgu ówczesnych zabudowań, przez co znaczna część zewnętrznych fortów pojawia się dopiero na zdjęciach z końca XX wieku. Niemniej przyjrzyjmy się ewolucji kształtu i funkcji fortów Twierdzy Warszawa – tych otaczających Cytadelę Aleksandrowską oraz fortów Wewnętrznego Pierścienia otaczającego Warszawę.
Na naszych planszach Cytadela zarysowana jest kolorem żółtym. Kolejne okręgi fortów pogrupowane są coraz chłodniejszymi barwami w zależności od odległości od niej: forty Cytadeli – kolorem jasnopomarańczowym, forty Pierścienia Wewnętrznego – kolorem ciemnopomarańczowym, forty Pierścienia Zewnętrznego – kolorem czerwonym, forty linii Warszawa-Zegrze – kolorem niebieskim. Wszystkie zdjęcia zostały zapisane na wysokości 1000 metrów, oprócz zdjęć Cytadeli, które zapisano na wysokości 1500 metrów (na mniejszej wysokości nie mieściły się na ekranie autora wpisu).

Fot. 2 – Forty na planie ortofotomapy z 1945 roku.

Fot. 3 – Forty na planie ortofotomapy z 2010 roku.


Cytadela Aleksandrowska i jej forty

Wybudowana na warszawskim pięknym brzegu z polecenia cara Mikołaja I Cytadela była od samego początku przyczyną nieszczęść. Aby zrealizować jej budowę należało wysiedlić 15 tys. mieszkańców i zająć ponad 60 tys. posesji. Po ukończeniu w 18 miesięcy budowy Cytadela stała się koszarami garnizonowymi wyposażonymi w arsenał, stajnie, cerkiew oraz mieszkania dla oficerów. Działa artyleryjskie umieszczone w Cytadeli, których do roku 1863 było 555, miały w swoim zasięgu Nowe i Stare Miasto, wisząc niczym Miecz Damoklesa nad Warszawą okresu zaborów. Była też więzieniem dla wrogów politycznych caratu i miejscem straceń.
Cytadelę otaczało 7 fortów w tym jeden na lewym brzegu Wisły.

Fot. 4 – Cytadela Aleksandrowska w 1945 roku.

Fot. 5 – Cytadela Aleksandrowska w 2009 roku.

Fort Władimira (Legionów)

Znajdował się na południe od Cytadeli oddzielając ją od Nowego Miasta. Położony był przed pierwszym bastionem blisko Wisły. Fort miał formę ceglanej baszty na planie niepełnego okręgu otoczonej fosą z galerią strzelecką. Dostęp do obiektu prowadził poprzez dwa chodniki biegnące z przeciwskarpy nad fosą. Strop przykryto ziemnym nasypem. Fort uzupełniała ziemna bateria od strony Wisły oraz działobitnia do ostrzału w kierunku południowym.
Podczas zaborów fort był przejściowym więzieniem oraz miejscem egzekucji więźniów politycznych. Wykorzystywano go również jako archiwum Warszawskiego Okręgu Wojskowego. Po 1921 jako Fort Legionów przeszedł rozbiórkę, w wyniku której zachowała się tylko główna baszta z fosą a wokół utworzono park (Traugutta) – w takiej formie dotrwał do dzisiaj.

Fot. 6 – Fort Władimira w 1935 roku.

Fot. 7 – Fort Władimira współcześnie.

Fort Aleksieja (Traugutta)

Ulokowany przed drugim bastionem Cytadeli. Początkowo miał formę ceglanej baszty na planie niepełnego okręgu otoczonej fosą. Uzupełniono go fosą z galerią strzelecką i chodnikami z przeciwskarpy. Pod koniec XIX wieku rozbudowano go o wał z fosą dookoła trzech baszt artyleryjskich. Po środku czoła skarpy wzniesiono kojec połączony poternami z wnętrzem fortu. Jednostka posiadała schron i prochownię. Od 1921 nosi imię ostatniego dyktatora powstania styczniowego – Traugutt zginął na stokach wyżej omówionego fortu Władimira. Fort dotrwał do dziś w dosyć zrujnowanym stanie. Jest śmietniskiem i koczowiskiem bezdomnych a konstrukcje ziemne są w większości zniwelowane.

Fot. 8 – Fort Aleksieja w 1935 roku.

Fot. 9 – Fort Aleksieja współcześnie.

Fort Pawła (Mierosławskiego)

Usytuowany przed Wrotami Konstantynowskimi Cytadeli, znanymi też jako Brama Żoliborska. Posiadał formę wału z fosą z ceglaną przeciwskarpą i galerią strzelecką oraz kojcem skarpowym po środku czoła. Fort został rozebrany po 1935 roku pod budowę mieszkań Żoliborza. W ostatnich latach nosił imię gen. Ludwika Mierosławskiego. Obecnie nie ma śladu po zabudowaniach fortu, choć inwestycje na tym terenie natrafiają pod ziemią na jego ślady.

Fot. 10 – Fort Pawła w 1935 roku. Uchwycona rozbiórka założenia.

Fot. 11 – Teren po forcie Pawła w 1945 roku – ani śladu po dziele fortyfikacyjnym.

Fot. 12 – Teren fortu Pawła współcześnie – Zespół Szkół Elektronicznych.

Fort Gieorgija (Hauke-Bosaka)

Wybudowano go między trzecim a czwartym bastionem Cytadeli naprzeciwko kurtyny. Miał formę podobną do fortu Pawła. Znajdowały się tutaj schrony artyleryjskie i prochownia. Posiadał kilkusetmetrową poternę prowadzącą do wnętrza fosy Cytadeli. Fortowi w okresie międzywojennym nadano imię dowódcy z Powstania Listopadowego, gen. Józefa Ludwika Hauke-Bosaka, jednakże nie funkcjonował pod tą nazwą długo – został rozebrany pod budowę Placu Inwalidów, a z jego gruzu zbudowano liczne domy Żoliborza Oficerskiego. Jedną z nielicznych pozostałości jest wyjście z poterny na terenie fosy Cytadeli.

Fot. 13 – Obszar fortu Gieorgija w 1935 – świeżo powstały Plac Inwalidów.

Fot. 14 – Plac Inwalidów współcześnie z zarysem fortu z początku XX wieku.

Fort Siergieja (Sokolnickiego)

Była to baszta artyleryjskie umieszczona przed czwartym bastionem Cytadeli. Miała formę niepełnego okręgu otoczonego fosą z galerią strzelecką na przeciwskarpie. W wyniku prac modernizacyjnych fort otoczono fosą z kojcem skarpowym. Kojec i przeciwskarpy połączono z wnętrzem fortu poternami, w których ulokowano schron artyleryjski i prochownię. W 1921 roku nadano mu imię gen. Michała Sokolnickiego, wybitnego dowódcy i inżyniera. Od 1932 roku założenie jest częścią Parku Żeromskiego. Fosy zostały zasypane, wały przecięte ścieżkami, schrony zamurowane. Ceglane konstrukcje obecnie znajdują się pod warstwą bujnie porośniętej ziemi.

Fot. 15 – Fort Siergieja w Parku Żeromskiego w 1945 roku.

Fot. 16 – Plac Wilsona i Park Żeromskiego współcześnie.

Fort Baterii Nadbrzeżnej (Rymkiewicza)

Usytuowany na północ od Cytadeli nad Wisłą początkowo pełnił rolę baterii artyleryjskiej. Z czasem założenie rozbudowano i otoczono wałem z kojcem skarpowym i działobitniami do ostrzału Wisły. W 1921 roku nadano mu imię gen. Franciszka Rymkiewicza, dowódcy z Powstania Kościuszkowskiego. Pod koniec okresu międzywojennego fort rozebrano a po II Wojnę Światowej teren po nim całkowicie zniwelowano przygotowując pod budowę osiedla „Kępa Potocka”. Nie ma po nim już żadnego śladu.

Fot. 17 – Zarys rozebranego fortu Rymkiewicza w 1945 roku.

Fot. 18 – To samo zdjęcie bez zarysu.

Fot. 19 – Ten sam teren współcześnie.

Fort Śliwickiego (Jasińskiego)

Nazwany na cześć oficera inżynieryjnego w randze kapitana fort stanowił przyczółek mostowy znajdujący się naprzeciw Cytadeli na prawym brzegu Wisły. Założenie składało się z zewnętrznego dzieła w formie lunety, murowanego rowu fortecznego i potężnych kaponier. Od 1871 roku połączony był z Cytadelą mostem łyżwowym składanym na czas zimy – zastąpionym po wybudowaniu stalowego mostu kolejowego.
W swojej historii fort pełnił funkcję koncentracyjną dla więźniów przed zesłaniem na Syberię, był również koszarami Policji. W 1921 zmieniono mu nazwę oddając cześć jednemu z powstańców Kościuszkowskich. W czasach Rzeczpospolitej Ludowej był miejscem stacjonowania jednostek ZOMO i Milicji. Obecnie placówka pełni funkcję stajni dla konnych jednostek Policji a na jego terenie wznosi się bloki mieszkalne dla policjantów.

Fot. 20 – Zarys terenu Fortu Śliwickiego w 1945 roku.

Fot. 21 – Teren fortu bez zaznaczonego zarysu.

Fot 22 – Teren Fortu Śliwickiego współcześnie.

Forty Pierścienia Wewnętrznego

Forty wzniesiono pod koniec XIX wieku. Na zachodnim brzegu Wisły powstało pięć fortów znajdujących się w odległości 2-3 kilometrów za dziełami Zewnętrznego Pierścienia. Wewnętrzny Pierścień fortów uzupełniły punkty umocnione, które z czasem rozbudowywano. Całość dzieła fortyfikacyjnego spajały linie wałów biegnące między fortami. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości niektóre założenia, ze względu na utracenie pierwotnej funkcji, zlikwidowano całkowicie, a inne częściowo rozebrano.

Fort P – Parysów (Bema)

Ziemno-ceglana konstrukcja otoczona wałami, wyposażona w stanowiska artylerii i schrony pogotowia. Mieścił magazyny i koszary. Potężny wjazd do fortu pierwotnie przez żelazny most zachowany jest do dziś. W okresie międzywojennym mieściła się tutaj fabryka amunicji – znajdujące się na zapolu fortu domy administracji zachowały się do dziś. Podczas II Wojny Światowej fort mieścił niemieckie magazyny. Po wojnie zajęty przez Wojsko Ludowe został w latach 80-tych przekazany klubowi sportowemu Legia. Obecnie lekko zdewastowany teren fortu jest silnie zadrzewionym parkiem rekreacyjnym.

Fot.  23 – Fort Bema w 1945 roku.

Fot. 24 – Fort Bema współcześnie.

Fort W (Wola)

Zlokalizowany na warszawskiej Woli na północ od drogi na Poznań. Miał formę ceglano-ziemnej konstrukcji o zarysie pięcioboku z dwoma czołami. Pod koniec XIX wieku pełnił funkcję magazynową. Częściowo rozebrany na początku XX wieku (z jego cegieł zbudowano część muru dookoła Cmentarza Wolskiego). W okresie międzywojennym mieścił koszary i wojskową szkołę samochodową. Po II Wojnie Światowej teren fortu przeznaczono pod budowę Zakładów Mechanicznych „Wola”. Współczesne centrum handlowe Fort Wola znajduje się na esplanadzie fortu – oryginalna konstrukcja stała między obecną ulicą Człuchowską a północno-zachodnim skrajem cmentarza.

Fot. 25 – Zarys obszaru Fortu Wola w 1945 roku.

Fot. 26  – Tereny Fortu Wola w 1945 roku bez zarysu.

Fot. 27 – Tereny Fortu Wola współcześnie.

Fort W-Tscha (Odolany)

Położony na Odolanach na terenie kolejowym fort pomocniczy. Składał się z otoczonej fosą konstrukcji ziemno-ceglanej ze schronami. Po II Wojnie Światowej istniał już tylko fragment właściwego fortu i fosy. Obecnie jedynym jego zachowanym elementem jest betonowy schron położony na terenie ogródków działkowych.

Fot. 28 – Zdjęcie z 1935 roku terenu zajmowanego przez Fort Odolany.

Fot. 29 – Zdjęcie sytuacyjne z 1945 roku.

Fot. 30 – Współczesne zdjęcie ternu Fortu Odolany.

Fort Tscha (Szczęśliwice)

Wzniesiony na Ochocie w rejonie dawnej wsi Szczęśliwice. Składał się z otoczonych fosą pięciobocznych umocnień z dwoma kaponierami. Wewnątrz umocnień znajdowały się budynki pełniące funkcje koszar i magazynów. Na początku XX wieku część zabudowań zniszczono. Podczas Powstania Warszawskiego był miejscem starć z okupantem. Obecnie na terenie esplanady fortu znajdują się ogródki działkowe. Zachowane zabudowania koszar i fragmenty kaponier stopniowo niszczeją.

Fot. 31 – Fort Szczęśliwice w 1945 roku.

Fot. 32 – Fort Szczęśliwice współcześnie.

Fort Tscha-M (Rakowiec)

Stworzony pod koniec XIX wieku jako punkt oporu uzupełniający Wewnętrzny Pierścień fortyfikacji. Było to otoczone szeroką fosą dzieło ziemne o zarysie pięciobocznym z cofniętym stykiem czół. Na szczycie umocnienia znajdowały się dwa betonowe schrony amunicyjne. Choć przeznaczony do kasacji, nigdy nie został zniszczony – wprost w nienaruszonej formie został inkorporowany w tkankę miejską jako park na osiedlu Rakowiec.

Fot. 33 – Fort Rakowiec w 1935 roku.

Fot. 34 – Fort Rakowiec w 1945 roku.

Fot. 35 – Fort Rakowiec współcześnie funkcjonujący jako park.

Fort M (Mokotów)

Wybudowany w pobliżu wsi Mokotów bezpośrednio przy ulicy Racławickiej. Miał typowy zarys pięcioboczny otoczony fosą z dwoma kaponierami. Z czasem rozbudowany o schrony magazynowe. Część umocnień zburzono na początku XX wieku, pozostawiając wszystkie schrony i koszary. W okresie międzywojennym mieścił stacje nadawcze Polskiego Radia, co było powodem ataków bombowych i bezpośrednich walk we wrześniu 1939. Po II Wojnie Światowej ulokowano na terenie fortu Zakłady Radiowe i Telewizyjne „ZARAT”. Obecnie fort włączony jest w zabudowę Mokotowa mieszcząc punkty gastronomiczne, sklepy i lokale kulturalne.

Fot. 36 – Fort Mokotów w 1945 roku.

Fot. 37 – Fort Mokotów współcześnie.

Fort M-Cze (Odyńca)

Punkt oporu wzniesiony na Mokotowie. Był ziemnym pięciobokiem otoczonym fosą. Posiadał stanowiska artyleryjskie strzegące kierunku południowego. Zburzono go w okresie międzywojennym. Obecnie na jego miejscu znajduje się Park Dreszera.

Fot. 38 – Zarys Fortu Odyńca na planie Parku Dreszera z 1945 roku.

Fot. 39 – Park Dreszera współcześnie.

Fort Cze (Czerniaków, Legionów Dąbrowskiego, Piłsudskiego)

Wyposażone w schrony umocnienie ceglano-ziemne na zarysie pięcioboku o dwóch czołach – otoczony fosą wypełnioną wodą. Towarzyszyła mu umocniony punkt artyleryjski Bateria Królikarnia. Od końca XIX wieku pełnił funkcję magazynową. W okresie międzywojennym mieścił Wytwórnię Amunicji Specjalnej. Na esplanadzie powstały domy dla oficerów lotnictwa. We wrześniu 1939 roku kompleks został silnie uszkodzony. Po wojnie na terenie fortu powstały ogródki działkowe i garaże. Obecnie stopniowo niszczeje pozostając bez nadzoru w stanie ogólnodostępnym.

Fot. 40 – Fort Czerniaków w 1945 roku.

Fot. 41 – Fort Czerniaków współcześnie.

Między kasacją, dewastacją a renowacją.

Powyższe przykłady ilustrują kilka procesów. Przede wszystkim widać, jak różne losy mogą mieć budynki będące elementami jednego założenia jeżeli znajdują się bez centralnego nadzoru porozrzucane w różnych okręgach administracyjnych. Zróżnicowany los jaki spotkał te wszystkie obiekty ilustruje jak wchłanianie historycznych budynków miejskich przez rozrastającą się tkankę miejską może doprowadzić do zniszczenia materii bezcennej z punktu dziedzictwa narodowego. Widać też, iż jeżeli nie ma pomysłu, pieniędzy ani wyraźnej chęci zajęcia się tego typu obiektami, to pozostawione same sobie stopniowo  pogrążają się w ruinie. Kolejną rzeczą jaka rzuca się w oczy jest bezsprzeczny potencjał tych budowli. O walorach architektonicznych nie będę pisał, ale możliwości oferowane przez zazielenione puste tereny w bezpośrednim sąsiedztwie centrum miejskiego, otoczone skupiskiem ludzi są nieocenione. O ile punkty umocnione stanowiły idealne tereny parkowe z szerokimi esplanadami, to właściwe forty są idealne dla celów turystycznych i użytkowych. Pozostaje mieć nadzieję, że dziedzictwo architektoniczne XIX-wiecznej Warszawy nie zniknie w wyniku zaniedbania i zapomnienia.

Inną kwestią są możliwości oferowane przez program Google Earth i zdjęcia historyczne, o których już nie raz pisaliśmy. Można tu dopowiedzieć, iż dzięki możliwości tworzenia obiektów na powierzchni map i katalogowania takich konstruktów tworzenie podręcznej biblioteki miejsc o charakterze historycznym czy archeologicznym jest bardzo proste. Wszystko dzięki intuicyjności obsługi wciąż ulepszanego programu. Z ciekawych rzeczy, które można wykorzystać przy interpretacji i lokalizacji obiektów jest wizualizacja rzeźby terenu, która widoczna jest na niskich wysokościach.

Fot. 42 – Widok zachodniego czoła Cytadeli od północy w 1945 roku.

Fot. 43 – Bastion Cytadeli od Zachodu – współczesny widok.

Dzięki wirtualnemu odwzorowaniu rzeźby terenu wkraczamy w nowy świat możliwości. Każde miejsce można ulokować w trójwymiarowym kontekście. Można doszukiwać się zależności między danym punktem a otaczającym go terenem. Można planować i przewidywać, gdzie znajdują się tereny o wysokim potencjale historycznym. Można od nowa interpretować dane zebrane w czasach dwuwymiarowej interpretacji przestrzennej…
Ale o tym wszystkim innym razem.

(MJ)

Google Earth – mapy historyczne. Krótki poradnik.

Posted in Sekcja lotnicza, Sekcja nieinwazyjna, SKN Wodolot, Tajemnice Warszawy with tags , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , on 30 Styczeń 2011 by wodolot

Wersja 5.0 Google Earth przyniosła ze sobą możliwość oglądania zdjęć historycznych. Poniżej prezentujemy krótki poradnik jak posługiwać się tą opcją oraz jakie oferuje możliwości.

Zdjęcia historyczne

Aby móc przemieszczać się w czasie należy wybrać z menu zakładkę Widok, a w niej opcję Obrazy historyczne (Fot.1). W górnym lewym narożniku pola mapy wyświetlona zostanie suwak,  którym od tej pory możemy zmieniać wyświetlane zdjęcie (Fot.2). Można to robić ustawiając znacznik na określonej pozycji lub używając strzałek po obu stronach suwaka. Ikony lupy pozwalają przybliżać lub oddalać wyświetlane zakresy suwaka – jest to przydatne, jeżeli dany obszar ma dużo zdjęć wykonanych w małych odstępach czasu.

Fot. 1 – Menu->Obrazy historyczne.

Fot. 2 – Suwak zmieniający wyświetlane zdjęcie.

Ponadto, po kliknięciu na ikonę klucza francuskiego, mamy do dyspozycji menu (Fot.3), w którym możemy z większą precyzją zarządzać datą i czasem by uzyskać obraz w konkretnych ramach czasowych.

Fot. 3 – Zaawansowane ustawienia.

Podróż w czasie

Podstawowym celem zdjęć historycznych jest możliwość zobaczenia jak dane miejsce wyglądało w przeszłości i zaobserwowania zachodzących zmian. W warunkach miejskich pozwala to na prześledzenie zmian urbanistycznych. Dzięki dodaniu ponad rok temu do bazy fotograficznej zdjęć z dwudziestolecia międzywojennego i okresu II wojny światowej historia miast staje się bliższa niż kiedykolwiek. Możemy w ten sposób obejrzeć m.in. Wenecję, Florencję, Genewę, Rzym, Neapol, Ratyzbonę, Gdańsk czy Wrocław. Możemy zwiedzić zarówno przedwojenną Warszawę (zdjęcia z 1935 r. przedsiębiorstwa Fotolot, będącego częścią LOT-u ), obejrzeć ogrom zniszczeń z II wojny światowej (zdjęcia lotnictwa radzieckiego z 1943 r.) czy chociażby prześledzić zniszczenia i odbudowę Berlina (na zdjęciach kolejno z lat 1943, 1945 i 1953).

Posłużę się przykładem Pałacu Lubomirskich. Wybudowany w XVIIIw. Pałac przed II wojną światową znajdował się w rękach Urzędu Miasta Warszawy. Podczas oblężenia Warszawy w 1939 r. budynek został spalony przez Niemców. W 1950 r. skończono jego odbudowę a w 1970 r. zapadła decyzja o obróceniu i przesunięciu budynku tak, by zamykał kompozycję Osi Saskiej – założenia związanego z Pałacem i Ogrodem Saskim. Dostępne w Google Earth zdjęcia uwieczniają te zmiany.

Fot. 4 – Pałac Lubomirskich w 1935 r., ówcześnie w rękach Wacława Moszkowskiego, który przekształcił budynek w kamiennicę.

Fot. 5 – Pałac w 1943 r., zniszczenia jeszcze z 1939 r.

Fot. 6 – Pałac w 2009 r. Od początku lat 70’tych obrócony o 78 stopni.

Innym ciekawym miejscem jest Plac Piłsudskiego w Warszawie, na którym niegdyś stała neoklasycystyczna rezydencja króla Stanisława III Sasa – Pałac Saski. Dzisiaj po założeniu pozostał jedynie fragment arkad mieszczący Grób Nieznanego Żołnierza. Na zdjęciach w Google Earth możemy obejrzeć założenie pałacowe w kształcie z przed wysadzenia przez nazistów w grudniu 1944 r. oraz związane z tym aktem gruzy.  Ponadto na zdjęciach zostały uwiecznione wykopaliska prowadzone na obszarze fundamentów pałacowych od 2005 r. Fundamenty wpisane zostały do rejestru zabytków i obecnie spoczywają zasypane piaskiem pod płytami i trawnikami Placu Piłsudskiego.

Fot. 7 – Pałac Saski w 1935 r.

Fot. 8 – Gruzy pałacu po wysadzeniu przez Niemców w 1944 r.

Fot. 9 – Plac Piłsudskiego w 2007 r. z widocznymi fundamentami odsłoniętymi w ramach prac archeologicznych.

Fot. 10 – Plac Piłsudskiego współcześnie. Po królewskiej rezydencji pozostał jedynie Ogród Saski wraz z widoczną fontanna.

Ślady zniszczeń z czasu II wojny światowej można prześledzić również w innych miastach objętych działaniami wojennymi. Chociażby w Berlinie. Wybrałem jako przykład berlińskie lotnisko Tempelhof. Port został oddany do użytku w 1923 r. W 1934 r. podjęto decyzję o przebudowie w związku z wizją Berlina Alberta Speera. Podczas II wojny światowej Tempelhof był miejscem ataków lotniczych – na jego terenie montowano bombowce Junkers Ju 87 Stuka a później myśliwce Focke-Wulf Fw 190. Sowieci zdobyli lotnisko podczas walk o Berlin, a w ramach paktu z Jałty przekazali stronie amerykańskiej*. Na zdjęciach w Google Earth widać nietkniętą płytę lotniska w 1943 r. oraz poznaczoną śladami wybuchów w 1945 r.

Fot. 11 – Berlin Tempelhof w 1941 r. za czasów III Rzeszy.

Fot. 12 – Lotnisko Tempelhof poznaczone śladami po wybuchach w marcu 1945 r.

Oprócz oglądania konkretnych miejsc i budynków obrazy historyczne można wykorzystać aby zrozumieć historię danego terenu. Miasta w końcu przechodzą nieprzerwaną metamorfozę w wyniku budowania, wyburzania, modyfikowania czy wręcz przesuwania budynków. Miejsca tracą swoje pierwotną funkcję ale nierzadko pozostawiają ślady swojej obecności w tkance miejskiej.

Przykładowo, istnienie parku na warszawskim Rakowcu o skomplikowanej formie, bardzo nietypowej dla tego rodzaju obiektu, można prześledzić w czasie. Cofając się do zdjęć z okresu II wojny światowej odkrywamy, że był to wcześniej fort. Posługując się powszechnymi serwisami jak Wikimapia można ustalić, iż był to jeden z fortów Twierdzy Warszawa, a konkretnie Fort Tscha-M „Rakowiec”. Obecnie jest to park powszechnie nazywany górkami, głównie ze względu na zachowane linie wałów, będące zimą miejscem zjeżdżania na sankach.

Fot. 13 – Współczesny park na Rakowcu – nieregularny kształt widać zarówno w terenie jak i z powietrza.

Fot. 14 – Przedwojenna konstrukcja Fortu „Rakowiec” z wyraźnie widocznymi w terenie rolniczym fosami i wałami.

Wyznaczniki wegetacyjne i glebowe

Wirtualne podróże po terenach wiejskich również mogą przynieść efekty. Zdjęcia wykonane o różnych porach roku miejsc, gdzie zmieniane są gatunki uprawianych roślin pozwalają na prześledzenie występowania wyróżników wegetacyjnych i glebowych. Dzięki temu możemy lokalizować oraz weryfikować zasięgi stanowisk i obiektów archeologicznych. Poniżej widać zdjęcia nieprzebadanego stanowiska archeologicznego o różnych porach roku. Obecnie prezentowane domyślnie zdjęcie w Google Earth nie daje żadnych sygnałów, że obszar ma wartość archeologiczną. Wystarczy jednak zmienić zakres czasowy i na starszym zdjęciu ujawnione mamy wyróżniki świadczące o istnieniu kilku linii wałów.

Fot. 15 – Obecny widok stanowiska archeologicznego w Google Earth. Nie dość, że teren nie wygląda ciekawie z punktu archeologicznego, to jeszcze mamy miejscowe zachmurzenie.

Fot. 16 – Zdjęcie historyczne ujawniające wyróżniki wegetacyjne i glebowe.

Powyższe przykłady pokazują, że warto spędzić trochę czasu badając zmienność wybranych miejsc w czasie, co zaowocować może sensacyjnymi odkryciami bądź weryfikacją informacji o danym obszarze. Google Earth staje się narzędziem oferującym archeologom coraz więcej możliwości przez co można śmiało włączyć go do zestawu nieinwazyjnych metod prospekcji.

Obecną wersję programu Google Earth (6.0.1) można ściągnąć w polskiej wersji językowej z oficjalnej strony Google: 

http://www.google.com/intl/pl/earth/index.html

(MJ)

______________________
* – Jako ciekawostkę mogę dodać, że Luftwaffe zaminowało podziemne korytarze pod lotniskiem. Dowództwo radzieckie postanowiło zalać je wodą i zamknąć, w związku z zagrożeniem wybuchu. Pozostają zalane i niezbadane do dzisiaj z powodu znajdowania się tam materiałów wybuchowych.

Stadion Narodowy z latawca

Posted in Ciekawostki, Sekcja lotnicza, SKN Wodolot, Tajemnice Warszawy with tags , , , , , on 10 Wrzesień 2010 by wodolot

Euro 2012 tuż tuż a pracy wciąż sporo. Oto zdjęcia Krystiana Treli, dokumentujące postęp prac nad Stadionem Narodowym w Warszawie.

This slideshow requires JavaScript.

PW

Miasto ruin

Posted in Ciekawostki, Sekcja lotnicza, Tajemnice Warszawy with tags , , , , , , , , , , on 6 Sierpień 2010 by wodolot


www.miastoruin.pl

Od 1 sierpnia 2010 w Muzeum Powstania Warszawskiego można oglądać trójwymiarowy film pt.: „Miasto ruin”. W produkcji filmu wykorzystano m.in. 600 sowieckich fotografii powojennej Warszawy i 2 fotoplany z 1945 i 1947 r.

Zgodnie z założeniami twórców miasto miało zostać „zbudowane” na ortofotomapie wykonanej w 1945 r. o której wspominaliśmy we wpisie „Wczoraj dziś i jutro Warszawy”. Mapa ta została umieszczona a propos nowej opcji w programie Google Earth, która pozwala na przeglądanie archiwalnych zdjęć lotniczych i satelitarnych. Oto przykład jak wielki potencjał posiada m.in w archeologii:

Warszawa – Plac Bankowy i okolice w 1935r.

Warszawa – Plac Bankowy tuż po wojnie w 1945. Z tych samych zdjęć korzystali twórcy filmu „Miasto Ruin”

Plac Bankowyw 2009r.

Ortofotomapa z 1945 r. obiektywnie przedstawia obraz zniszczeń Stolicy bezpośrednio po jej wyzwoleniu. Pokazuje jaki w był wtedy stan infrastruktury, zabytków architektury i poszczególnych budynków. Widoczne są na niej wyraźne ślady działań wojennych (okopy, stanowiska artylerii, linie umocnień i barykady), celowych bombardowań i metodycznych zniszczeń całych kwartałów zabudowy (szczególnie getta).

Całość jest dostępna za darmo do przeglądania w programie Google Earth, do czego gorąco zachęcam.

PW

Warszawa jakiej nie pamiętamy

Posted in Ciekawostki, Tajemnice Warszawy with tags , , , , , , , , , , , , , , , , , , on 14 Maj 2010 by wodolot

Autor : Alicja Wrotek

Swego czasu, a było to dawno temu, bo aż w liceum, przygotowywałam pracę o Warszawie z przełomu wieków. Narodziło się moje większe zainteresowanie dziejami rodzinnego miasta. Śledzenie tego jak to wyglądało kiedyś często wywoływało łezkę w oku.

Niestety Warszawa w swoich dziejach przeżyła szereg zniszczeń, a te największe w czasie II wojny światowej. Dzisiejsza Warszawa to tak naprawdę miasto 60-letnie. Na szczęście świadectwa tej dawnej architektury pozostały i na szczęście są ludzie, którzy dbają o to by szersza publiczność, przede wszystkim młodsze pokolenia miały okazję zobaczyć Warszawę sprzed lat.

W Internecie znajdziecie dużo stron i blogów poświęconych varsavianistyce (szereg zagadnień dotyczących Warszawy), część z nich zawiera naprawdę fantastyczne fotograficzne perełki i wszelkie ciekawostki. Niestety badanie dziejów Warszawy nadal jest domeną historyków lub pasjonatów, albo ludzi sentymentalnych, a szkoda.

Myślę, że będąc rdzennym warszawiakiem albo przebywając tu 5 lat, czasem i dłużej w trakcie studiów dobrze jest wiedzieć coś więcej i z tą wiedzą przejść się przez miasto.

Tym którzy jeszcze nie mieli okazji trafić na tą stronę chciałam polecić: http://www.warszawa1939.pl/index_fotoplany.php?r1=con&r3=kozla .

Został tam umieszczony plan Warszawy, nie obejmuje całego miasta, ale przynajmniej te najważniejsze części. Po otwarciu linka, ukazuje się strona a tam komenda „Po kliknięciu na wybrany obszar miasta otworzy się fragment fotoplanu z zaznaczonymi opracowanymi budynkami„. Część budynków z kwadratu została oznaczona kolorami według, których można zobaczyć czy te jeszcze istnieją, czy powstały po 35 roku, czy może zostały zburzone. Przy większości znajdują się także informacje-co to za budynek, adres i stare zdjęcia.

Przeglądarka może nie wspierać wyświetlania tego obrazu.Fot.1 wycinek ze strony obejmujący Nowy Rynek

Godne polecenia są również strony:

http://warszawa.przedwojenna.prv.pl/

http://www.starawarszawa.pl/

Często warto śledzić różnorakie fora, takie jak:

http://www.sielce.waw.pl/forum/ulica-belwederska-t318.html gdzie wypowiadają się miejscowi patrioci, prawdziwi miłośnicy dziejów Warszawy, archeolodzy „kopiący” w archiwaliach.

Dla leniuchów: Google Earth wzbogacił się o zestaw historycznych zdjęć lotniczych obrazujących ponad 30 europejskich miast w czasie II wojny światowej. Zdjęcia większości wykonano w 1943 r. Dla Warszawy – udostępniono zdjęcia zarówno z 1935 jak i 1945 roku, dzięki czemu można łatwo porównać miasto sprzed wojny oraz skalę zniszczeń po jej zakończeniu. Wystarczy na pasku chronologicznym przesunąć myszką i znajdujemy się w stolicy sprzed lat.

A na deser:

Fot.2 Fontanna w Ogrodzie Saskim przed wojną, w tle Pałac Saski.

%d bloggers like this: