Arsenał Wrocławski – Muzeum Archeologiczne i Muzeum Militariów

W zabytkowej przestrzeni wrocławskiego Arsenału Miejskiego (zwanego też Mikołajskim lub Wrocławskim) mieszczą się dwie ważne instytucje – Muzeum Archeologiczne i Muzeum Militariów. Oprócz nich funkcjonuje tu również Archiwum Budowlane. Poniżej, z cyklu Archeologiczny Przewodnik Muzealny prezentujemy oba muzea.

DSCN9038
Fig. 1 –
Budynek Arsenału Miejskiego we Wrocławiu – siedziba Muzeum Archeologicznego i Muzeum Militariów.

Budynek muzealny należy do grona ważnych zabytków architektury mieszczańskiej Wrocławia. Jego historia sięga 1459 r., kiedy wybudowano południowe skrzydło z przeznaczeniem na spichlerz. Współczesną formę zamkniętego czworoboku z dwoma basztami budowla osiągnęła w 1658 r, po wybudowaniu ostatniego, północnego skrzydła, gdzie mieścił się właściwy arsenał – skład broni i taborów. Podczas zwiedzania warto zwrócić uwagę na ciesielską konstrukcję wnętrza oraz na dziedziniec z XVII-wieczną studnią, basztami oraz ścianami pokrytymi draperiami bluszczu. O tym, jakie placówki mieszczą się w budynku można wywnioskować po obiektach znajdujących się na dziedzińcu przed wejściem – kamiennym rzeźbom niedźwiedzi i armatom. Kasa znajduje się na parterze – na lewo od wejścia rozpoczyna się wystawa archeologiczna, po prawej militarna. Warto zwiedzić każdą z nich, zwłaszcza że bilet obejmuje cały Arsenał.

DSC00023
Fig. 2 –
Dziedziniec Arsenału – widok na jedną z baszt i zabytkową studnię.

Muzeum Archeologiczne

Współczesne Muzeum Archeologiczne jest kontynuatorem tradycji muzealnej zapoczątkowanej przez Johanna Gustava Gottlieba Büschinga, XIX-wiecznego archeologa, kolekcjonera i naukowca oraz twórcy pierwszego muzeum archeologicznego we Wrocławiu. Muzeum nastawione jest na pozyskiwanie, opracowywanie i udostępnianie zabytków archeologicznych z terenów Śląska, na drodze badań wykopaliskowych. Mieszczą się w nim zabytki od starszej epoki kamienia po XIX wiek.

Büsching,_Johann_Gustav_Gottlieb_(1783-1829)
Fig. 3 –
Portret Johanna Gustava Gottlieba Büschinga, źródło: Wikimedia Commons.

W muzeum działa stała wystawa Archeologia Śląska podzielona na cztery części tematyczne, w układzie chronologicznym. Poprzez wyeksponowane na trzech piętrach zabytki, rekonstrukcje oraz plansze ilustracyjne prezentowane są dzieje osadnictwa na Śląsku od paleolitycznych początków po rozwój średniowiecznych miast. Zwiedzanie zaczynamy od ekspozycji poświęconej najdawniejszym dziejom Śląska – ekspozycji epoki kamienia i wczesnej epoki brązu.

DSCN9039
Fig. 4 –
Wejście do Muzeum Archeologicznego

Każda z części wystawy zajmuje całe piętro. Dział poświęcony epoce kamienia i wczesnej epoce brązu obejmuje znaleziska od najstarszych śladów obecności ludzi i zwierząt na terenie Śląska po początek wytwarzania wyrobów z miedzi i brązu. Wystawę otwierają najstarsze znaleziska – pochodzące z okresu paleolitu wyroby z kości i kamienia oraz szczątki zwierząt typowych dla epoki (m.in. żuchwa niedźwiedzia jaskiniowego czy kilka olbrzymich kości i ciosów mamuta włochatego). Znaleźć tu też można kopie ważnych zabytków z tej epoki, m.in. figurki tzw. wenus z Willendorfu i wenus z Dolní Věstonice. Przechodząc do sekcji poświęconej mezolitowi (środkowej epoce kamienia) i typowym zabytkom z kości, rogu i kamienia mija się makietę szałasu – typowego schronienia ludzi z nomadycznych społeczności łowiecko-zbierackich. Przestrzeń, na której zaprezentowano neolit zajmuje najwięcej miejsca. Zaprezentowano w niej techniki obróbki różnych surowców dostępnych ludziom w tej epoce oraz same zabytki – kamienne (i krzemienne), kościane, rogowe, ceramiczne. Warto zwrócić uwagę na rekonstrukcję krosna i wiertarki smyczkowej oraz na kamień żarnowy, na którym można zetrzeć własnoręcznie nasiona zboża na mąkę. Zainteresowanych bioarcheologią przyciągnie pochówek szkieletowy charakterystyczny dla grupy jordanowskiej kultury lendzielskiej. Tą część wystawy zamyka sekcja poświęcona kulturze unietyckiej z początku epoki brązu, wśród których znaleźć można wytwory z bursztynu i metali szlachetnych oraz skarb z Pilszcza, złożony z kilkudziesięciu przedmiotów brązowych (siekierek, bransolet, naszyjników).

DSCN9042b
Fig. 5 –
Kopie kamiennych wenusek – od lewej: wenus z Dolní Věstonice i wenus z Willendorfu.

DSCN9052
Fig. 6 –
Szałas ze skór nomadycznych łowców-zbieraczy.

DSC09999
Fig. 7 –
Rekonstrukcja neolitycznej wiertarki smyczkowej.

DSCN9066
Fig. 8 –
Rekonstrukcja neolitycznego krosna.

DSCN9078
Fig. 9 –
Wyroby z brązu kultury unietyckiej.

DSCN9081
Fig. 10 –
Skarb zabytków brązowych z Pilszcza.

Część wystawy poświęconą epoce brązu i wczesnej epoce żelaza otwierają zabytki kultury przedłużyckiej, z bogatym wachlarzem ozdób (w tym z bursztynu), narzędzi i uzbrojenia z brązu. Po nich znajdują się zabytki kultury łużyckiej, wśród których znajdują się skarby wyrobów brązowych z miejscowości Karmin oraz Woskowice Małe – a wśród nich importowane situle i cisty brązowe. Warto też zwrócić uwagę na malowaną, jasną ceramikę halsztacką z motywami inspirowanymi wzorcami z południa. Wśród gablot wyróżnia się przestrzeń poświęcona kolejnym aspektom życia ludzi – osadnictwa, gospodarki, budownictwa i wierzeń. Każdemu z niech poświęcono oddzielną aranżację z tablicami przybliżającymi realia epoki brązu. Wśród zabytków „gospodarczych” warto przyjrzeć się przedmiotom związanym z metalurgią (m.in. związanym z odlewnictwem – formom, trzpieniom, dyszom). Budownictwo reprezentuje m.in. rekonstrukcja grodu w Biskupinie. Osobną część ekspozycji poświecono wyrobom ze złota – imponującym ozdobom rzędu końskiego i wyposażenia jeździeckiego oraz biżuterii. Dział kultury łużyckiej zamykają zabytki związane ze sferą duchową – rekonstrukcja grobów ciałopalnych i przedmioty o charakterze kultowym, m.in. antropomorficzna figurka z Sadkowa oraz wózki kultowe z Kałowic i Pierstnicy. Dział zamyka ekspozycja poświęcona kulturze pomorskiej i jej dziedzictwu materialnemu związanemu z początkiem obróbki żelaza. Warto zwrócić uwagę na typowe dla tej kultury urny twarzowe, pełniące funkcję popielnic.

DSCN9090
Fig. 11 –
Ekspozycja epoki brązu i wczesnej epoki żelaza.

DSCN9097
Fig. 12 – Uzbrojenie kultury łużyckiej

DSCN9099
Fig. 13 – Brązowy skarb z Karmina.

DSCN9119
Fig. 14 –
Schematyczny obrys ornamentu z naczynia.

DSCN9125
Fig. 15 –
Model grodu biskupińskiego.

DSCN9131
Fig. 16 –
Złote ozdoby.

DSCN9144
Fig. 17 –
Kultowe wózki z brązu.

DSCN9107
Fig. 18 –
Malowana ceramika łużycka.

Kolejne piętro – kolejna epoka. Tym razem epoka żelaza i wędrówki ludów, a więc na początek kultura lateńska i Celtowie na Śląsku. Rekonstrukcja pochówku celtyckiego pokazuje charakterystyczne przedmioty chowane ze zmarłym a kolejne gabloty zawierają monety, torquesy, fibule i inne przedmioty metalowe oraz wyroby ze szkła. Następnie przedstawione są osiągnięcia kultury przeworskiej odzwierciedlone w wyrobach ceramicznych, uzbrojeniu, ozdobach i charakterystycznym pochówkiem ciałopalnym w grobie popielnicowym, który zrekonstruowano wraz z wyposażeniem zmarłego. Część ekspozycji poświęcona jest też zagadnieniu handlu i importów na teren Polski z terenów Imperium Rzymskiego – monetom i naczyniom, zwłaszcza charakterystycznym terra sigillata. Oddzielnie też przedstawiono zagadnienie grobów książęcych na przykładzie wyposażenia komorowego grobu szkieletowego z Opola-Gosławic z jego bogatym wyposażeniem oraz nekropoli z Wrocławia-Zakrzowa, która również przyniosła bogate znaleziska ze srebra, złota i szkła, w części pochodzących z importu. Osobne miejsce poświecono również przemysłowi wytopu żelaza, z omówieniem procesu od etapu pozyskania rud darniowych po wytworzenie gotowego przedmiotu. Ważnym elementem jest tu przekrój przez naturalnych rozmiarów rekonstrukcję kotlinkowego pieca dymarkowego. Ekspozycję zamyka omówienie okresu wędrówek ludów, który przyniósł upadek Imperium Rzymskiego a na terenach polski zaowocował pojawieniem się m.in. zabytków związanych z Hunami (reprezentowanych przez imponujący brązowy kocioł z Jędrzychowic).

DSCN9147
Fig. 19 –
Pochówek celtycki.

DSCN9150
Fig. 20 –
Celtyckie monety.

DSCN9164
Fig. 21 –
Przykład importów rzymskich monet.

DSCN9169
Fig. 22 –
Fibule celtyckie.

DSCN9188
Fig. 23 –
Ozdoby z grobów książęcych z nekropoli Wrocław-Zakrzów.

DSCN9159
Fig. 24 –
Rekonstrukcja skarbu bursztynu z Wrocławia-Partynic.

DSCN9177
Fig. 25 –
Przekrój przez dymarkę kotlinkową.

Ostatnia dział ekspozycji poświęcony jest archeologii lokalnej, czyli średniowiecznemu Śląsku. Oddzielne części poświęcono opisowi życia i zajęć, sfery wierzeń po wejściu chrześcijaństwa do Polski, architektury, początkom Wrocławia i aspektom życia miejskiego oraz średniowiecznemu rzemiosłu. Na wstępie przedstawiono organizację plemienną, wierzenia pogańskie i rekonstrukcję obrządku pogrzebowego z terenu Śląska do momentu wejścia chrześcijaństwa. Warto zwrócić uwagę na rekonstrukcję pochówku ciałopalnego z Gahro oraz na zbiór przedmiotów związanych z kultem pogańskim (m.in. grzechotki, maski, amulety). Punktem centralnym wystawy jest naturalnej wielkości model domu, typowego dla śląskich miast średniowiecza. Jest on drewnianą konstrukcją krytą strzechą, zapełnioną meblami, naczyniami, średniowiecznym AGD (m.in. kamiennymi żarnami, krosnem, kołem garncarskim) i innymi przedmiotami potrzebnymi w średniowiecznym domostwie. Osobną sekcję stanowią zabytki kultury materialnej, które powstały po przyjściu chrześcijaństwa na ziemie polskie. Kolejno zaprezentowano przedmioty związane z piśmiennictwem, rzeźbiarstwem, metaloplastyką i obrządkiem pogrzebowym nowej wiary. Historii Wrocławia poświęcono osobne miejsce. Za pośrednictwem plansz i zabytków przybliżono historię tego średniowiecznego ośrodka władzy książęco-administracyjnej, wojskowej, kościelnej i centrum handlu. Przybliżono historię osadnictwa obszaru Ostrowa Tumskiego oraz lewobrzeżnego miasta. Osobne miejsce poświęcono innym śląskim metropoliom, m.in. Opolu, Legnicy i Bytomiowi. Rozwój miast oraz rzemiosł opisany jest na planszach a także prześledzony na grupach zabytków związanych z danym rzemiosłem – garncarstwem, obróbką skór i drewna, tkactwem, hutnictwem i kowalstwem, rogownictwem. Wystawę zamykają zagadnienia późnośredniowiecznego uzbrojenia oraz architektura obronna zamków m.in. Wlenia, Siedlęcina, Świn, Chojnika i Bolkowa. Najważniejsze jednak miejsce poświęcono historii i znaleziskom z zamku w Bardzie Śląskim, istniejącego między XIV a XV wiekiem, którego rekonstrukcję ustawiono przy wyjściu z sali.

DSCN9209
Fig. 26 –
Wejście na wystawę Śląsk Średniowieczny.

DSCN9213
Fig. 27 –
Kultowe koziołki i maski pogańskie.

DSCN9215
Fig. 28 –
Rekonstrukcja pochówku ciałopalnego z Gahro (Niemcy).

DSCN9232
Fig. 29 –
Skarby i ozdoby srebrne – skarb z Kotowic.

DSCN9285
Fig. 30 –
Rekonstrukcja średniowiecznego śląskiego domostwa.

DSCN9227
Fig. 31 –
Fragment wału grodu na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu – jego szerokość wynosiła 25 m a wysokość dochodziła do 12 m.

DSCN9253
Fig. 32 –
Zabytki związane z piśmiennictwem – płytki pokryte woskiem i rysiki.

DSCN9316
Fig. 33 –
Kostki do gry z lewobrzeżnego Wrocławia – dlaczego nawet małe zabytki zawsze są eksponowane tak, że widać paskudne numery inwentarzowe?

DSCN9334
Fig. 34 –
Uzbrojenie późnośredniowieczne – topory i czekany zdobione mosiądzem, groty kopii, kolce przeciwkawaleryjskie (tzw. czosnek), groty bełtów i włóczni.

DSC00019
Fig. 35 –
Makieta z rekonstrukcją zamku w Bardzie Śląskim.

Muzeum Militariów

We wrocławskim Arsenale Miejskim, naprzeciwko Muzeum Archeologicznego położone jest Muzeum Militariów, które rozpoczęło swoją historię w 1971 r. jako Dział Oręża Muzeum Historycznego we Wrocławiu. Jest to o tych ważne, jako że kształtuje charakter muzeum i profil jego zbiorów. Muzeum, funkcjonujące jako część Muzeum Miejskiego Wrocławia gromadzi zabytki oręża, zarówno polskiego jak i obcego, mundury, zbroje, ikonografię  militarną, pamiątki patriotyczne i elementy wyposażenia wojskowego. Poświęcamy mu uwagę na łamach Archeologicznego Przewodnika Muzealnego ze względu na zgromadzone i wyeksponowane w nim zabytki archeologiczne. Ekspozycja podzielona jest na cztery wystawy stałe: Broń Dawna, Broń Palna, Hełmy Wojskowe oraz Broń Biała – każdej z wystaw poświęcono osobną salę.

DSC00036
Fig. 36 –
Widok na basztę Arsenału z jednej z sal Muzeum Militariów.

Zwiedzający po przekroczeniu progów witani są wręcz bombowo przez odrestaurowanego Goliatha – samobieżną minę zdalnie sterowaną, wchodzącą w skład nazistowskiej machiny wojennej. Pojazdy, utrwalone w świadomości ze względu na zastosowanie przez Niemców podczas Powstania Warszawskiego, stosowane były przez hitlerowców również podczas obrony Festung Breslau w 1945 r. Warto zwrócić uwagę na związek między tymi dwoma wydarzeniami, jako że machinie towarzyszy tablica z opisem pochodzącym z instrukcji z Powstania Warszawskiego, opracowanej przez szefa służby Komendy Głównej Armii Krajowej ppłk. „Leśnika” (Jana Szyprowskiego).

DSCN9366
Fig. 37 –
SdKfz 303 „Goliath”.


Fig. 38 –
Żołnierze niemieccy podczas Powstania Warszawskiego przewożą „Goliata” ulicą Powązkowską na specjalnym wózku. Po prawej Kościół św. Karola Boromeusza na Powązkach, źródło: Wikimedia Commons.

Dalej otwiera się główna sala, poświęcona broni palnej. Wystawa została zaaranżowana na wygląd oryginalnych magazynów uzbrojenia, stąd charakterystyczne ustawienie karabinów na stelażach i pogrupowanie broni podobnej typem. Miłośnicy współczesnych militariów znajdą tu broń długą, od XVIII-wiecznych karabinów skałkowych po XX-wieczne AK-47 projektu Michaiła Kałasznikowa. Jest również broń krótka, pistolety maszynowe, wielkokalibrowe karabiny maszynowe, ciężkie i ręczne – WKM, CKM i RKM, oraz moździerze.

DSCN9349
Fig. 39 –
Wystawa Broni Palnej.

Część ekspozycji budząca nasze główne zainteresowanie znajduje się w Sali Broni Dawnej. Warto zwrócić uwagę na wiszący na ścianie fragment średniowiecznego krzyża pokutnego z wyobrażeniem kordu – jednosiecznej broni białej. Wystawa zawiera zabytki o tematyce militarnej od czasów epoki kamienia po XVIII w. Ekspozycję przygotowano ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Muzeum Militariów. Stąd, w pierwszej gablocie zaprezentowano neolityczne siekierki i toporki kamienne, sztylety i groty krzemienne oraz pięściaki. Dalej broń typowa dla epoki brązu – miecze, sztylety, czekany, łużyckie siekierki. Dziwi tu tylko obecność grotów strzał scytyjskich, które z epoką brązu mają wspólny tylko surowiec. Z okresu rzymskiego zaprezentowano kolekcję grotów włóczni i strzał, miecze (w tym charakterystyczne zniszczone rytualnie), umba i imacze tarcz oraz imponujący okaz długiego noża bojowego. Dla czasów średniowiecznych zaprezentowano groty, miecze, kordy, halabardy, ale również i fragmenty zbroi lamelkowej (zbroja płytkowa – pochodna zbroi łuskowej) oraz interesujący fragment XIV-wiecznej ściany z tkwiącymi grotami bełtów. Z czasów bliższych znaleźć można sztylety, szable i szpady. Warto też zwrócić uwagę na wystrój sali – wzdłuż ścian prezentowana jest broń drzewcowa oraz pancerze ochronne, m.in. naplecznik zbroi maksymiliańskiej z XVI w.

DSCN9364
Fig. 40 –
Średniowieczny krzyż pokutny z przedstawieniem kordu.

DSCN9351
Fig. 41 –
Broń z epoki kamienia.

DSCN9354
Fig. 42 –
Groty z okresu lateńskiego i wpływów rzymskich.

DSCN9358
Fig. 43 –
Czternastowieczny fragment ściany z tkwiącymi grotami.

DSCN9356
Fig. 44 – Ekspozycja broni dawnej – m.in. broń drzewcowa (szpontony), wekiery i miecz dwuręczny.

DSCN9362
Fig. 45 –
Ekspozycja zbroi i hełmów.

W małej bocznej sali znajduje się wystawa Hełmów wojskowych z kolekcji Jacka Kijaka – kolekcjonera i eksperta w dziedzinie hełmów, który w 1999 r. przekazał muzeum swoją kolekcję. Jest to zdecydowanie największe nagromadzenie hełmów na metr kwadratowy jakie przyszło nam do tej pory oglądać – hełmy dosłownie zwisają ze stropu. Ekspozycja obejmuje hełmy od XVIII w do współczesności, wśród których można znaleźć pikielhauby, hełmy lotnicze, hełmy motocyklowe, hełmofony, hełmy tropikalne czy pożarnicze.

DSC00030
Fig. 46 –
Wystawa Hełmów Wojskowych z kolekcji Jacka Kijaka.

Na piętrze zaprezentowano wystawę broni białej, która jest niemal kompletnym przeglądem białej broni żołnierza polskiego od XVIII w. do czasów współczesnych. Warto zwrócić uwagę na szable i broń sieczną, którym towarzyszą historyczne zdjęcia żołnierzy ukazujące broń w kontekście. Ekspozycję uzupełniają mundury oraz specjalnie wyeksponowany obraz Wojciecha Kossaka z 1925 r Bitwa pod Kircholmem.

DSCN9347
Fig. 47 –
Sala Broni Białej.

Muzeum Archeologiczne
http://www.muzeum.miejskie.wroclaw.pl/CMS/muzeum_archeologiczne/muzeum_archeologiczne.html

Muzeum Militariów
http://www.muzeum.miejskie.wroclaw.pl/CMS/muzeum_militariow/muzeum_militariow.html

Arsenał Miejski, Cieszyńskiego 9, 50-136 Wrocław

Godziny otwarcia: środa – sobota – 10.00 – 17.00, niedziela: – 10.00 – 18.00
Wstęp: bilet ulgowy:  7 zł
bilet normalny: 10 zł
w czwartki – wstęp wolny

Czas zwiedzania: 1-3h

Tekst i zdjęcia: Marcin Jaworski, Alicja Wrotek

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: