Novae: Nieinwazyjne badania osadnictwa antycznego przy obozie rzymskim z uczestnictwem członków Wod.o.Lotu

Rzymski obóz legionowy Novae w Bułgarii jest miejscem badanym przez polskich archeologów od lat 60-tych XX wieku. W marcu i kwietniu bieżącego roku po raz pierwszy na szeroką skalę zastosowano metody nieinwazyjne realizując dotowany przez Narodowe Centrum Nauki projekt Badania struktur osadniczych przy rzymskim obozie legionowym w Novae (Mezja Dolna) przy użyciu niedestrukcyjnych metod prospekcji terenowej. Badania kierowane przez dr Agnieszkę Tomas (IA UW) podejmują próbę odpowiedzenia na pytanie, gdzie znajdowały się strefy osadnictwa cywilnego przy obozie oraz powiązane z nimi nekropole, miejsca kultu oraz elementy infrastruktury (drogi, akwedukty, warsztaty, itd.).

Fot. 1 – Niepełny skład tegorocznej ekspedycji (od lewej: Marcin Jaworski, Agnieszka Tomas, Robert Bartoszek, Piotr Wroniecki, Piotr Jaworski, Michał Pisz i Joanna Balcerzak; brakuje: Katarzyny Dejtrowskiej, Krzysztofa Misiewicza, Wiesława Małkowskiego i Pauliny Szulist).

Głównymi wykonawcami projektu kierowanego przez dr Tomas są prof. dr. hab. Tadeusz Sarnowski (UW) oraz dr. hab. prof. PAN Krzysztof Misiewicz (PAN, UW). Za rozpoznanie, opracowanie i konserwację zabytków metalowych i monet odpowiada mgr Piotr Jaworski (UW), a dokumentację rysunkową prowadzi Katarzyna Dejtrowska (MSHM). W badaniach zakrojonych na trzy lata uczestniczą również członkowie SKN Wod.o.Lot – studenci i absolwenci IA UW, którzy prowadzą rozpoznanie metodami nieinwazyjnymi oraz wykonują zdjęcia lotnicze: Joanna Balcerzak, Marcin Jaworski, Michał Pisz i mgr Piotr Wroniecki. W tegorocznej ekspedycji uczestniczył również obsługujący cezowy magnetometr z systemem GPS RTK mgr Wiesław Małkowski oraz studenci IA UW – Paulina Szulist i Robert Bartoszek.

Fot. 2 – Wehikuł Wod.o.Lotu przekraczający promem granicę rumuńsko-bułgarską.

Badania obejmują pozostałości osadnictwa położone poza murami obozu legionowego – canabae położone bezpośrednio za murami. Ponadto projekt przewiduje rozpoznanie struktur osadniczych na niebadanym dotychczas obszarze, tzw. poszerzeniu wschodnim – terenie otoczonym w drugiej połowie III w. pierścieniem murów, zwiększającym powierzchnię twierdzy o 50%.

Fot. 3 – Rozpoznanie zasięgu i topografii terenu poszerzenia wschodniego.

Fot. 4 – Spoglądając z muru w kierunku południowym.

Fot. 5 – Tyczenie siatki poligonów badawczych.

W ramach badań planowane jest m.in. przeprowadzenie analitycznych badań powierzchniowych, szerokopłaszczyznowych badań geofizycznych z zastosowaniem metody magnetycznej i elektrooporowej oraz serii odwiertów sondażowych i szczegółowej prospekcji z zastosowaniem wykrywaczy metali. Uzupełnieniem powyższych będą zdjęcia lotnicze wykonane z zastosowaniem latawca, balonu oraz zdalnie sterowanego drona. Docelowo informacje mają być zbierane w ramach systemu informacji przestrzennej GIS.

Fot. 6 – Wycinanie utrudniającej prospekcję roślinności.

Na obszarze byłego imperium rzymskiego dobrze rozpoznanych osiedli przyobozowych (canabae) jest niewiele, m.in.: Carnuntum, Chester, Deva, Aquincum, Noviomagus. W regionie dolnego Dunaju tego typu osiedla nie były przedmiotem kompleksowych badań, lecz głównie prac ratowniczych, m.in. na terenie cmentarzysk i pojedynczych budowli. Badania w Novae są nie tylko pierwszym przypadkiem zastosowania tak szerokiej gamy metod nieinwazyjnych, ale również pierwszymi badaniami osadnictwa cywilnego związanego z obozem legionowym w dolnym biegu Dunaju.

Fot. 7 – Prof. Misiewicz i mgr Małkowski przygotowują się do pomiarów magnetometrem cezowym.

W sezonie badań 2012 członkowie Wod.o.Lotu przeprowadzili rozpoznanie magnetyczne na terenie obszaru poszerzenia wschodniego oraz wykonali sondażowe badania elektrooporowe przy antycznej willi rzymskiej wybudowanej za zachodnim murem obozu (villa extra muros) badanej przez ekspedycję bułgarską pod kierownictwem dr Pavliny Vladkovej. Wykonano szereg lotów balonem z zawieszoną platformą fotografii cyfrowej AeroSurveyor1 oraz objęto część obszaru poszerzenia wschodniego szczegółową prospekcją z użyciem wykrywaczy.

Fot. 8 – Badania elektrooporowe przy antycznej willi.

Fot. 9 – Transport balonu na stanowisko.

Fot. 10 – Przykładowe zdjęcie lotnicze – fragment późno antycznego kompleksu episkopalnego badanego przez misję UAM oraz południowo-zachodni narożnik komendantury obozu (po prawej) badanej przez misję Zakładu Archeologii Prowincji Rzymskich IA UW.

Fot. 11 – Zdjęcie prospekcyjne znad poszerzenia wschodniego w kierunku południowym.

Wstępna analiza wyników po skończonym sezonie wykazuje, iż konieczne będzie zastosowanie w przyszłości metod pozwalających na uzyskanie informacji z większej głębokości. Płytkie zaleganie zabytków metalowych wskazywać może na znaczny stopień zniszczenia stanowiska i przemieszania warstw współczesnych z antycznymi.

Fot. 12 – Prospekcja magnetyczna przy murze poszerzenia wschodniego.

Pora roku wybrana do badań, czyli wczesna wiosna przed wybiciem roślinności dała lepsze możliwości penetracji i ujawniła szczegółową topografię. W okresie letnim, gdy na terenie Novae prowadzone są wykopaliska, teren tegorocznych badań pokrywa bardzo bujna roślinność (o wysokości średnio 1m) – prowadzenie prospekcji w tym okresie jest znacznie utrudnione. Brak roślinności był też korzystny w przypadku fotografii odsłoniętych podczas prac wykopaliskowych obiektów, m.in. szpitala legionowego, komendantury, kompleksu episkopalnego. Otrzymaliśmy zdjęcia, na których wyraźnie widać odsłonięte struktury a ponadto obiekty na co dzień skryte między drzewami. Dla porównania prezentujemy zdjęcia tego samego obszaru wykonane latem i wiosną.

Fot. 13Retentrura latem.

Fot. 14Retentura wiosną.

Dodatkowo, dzięki brakowi roślinności na terenie poszerzenia ukazały się wkopy rabunkowe wykonane przez zorganizowane grupy poszukiwaczy skarbów (imaniarów), którzy systematycznie rabują stanowisko z zastosowaniem precyzyjnego i ciężkiego sprzętu. Pojawienie się badaczy z naszej ekspedycji spowodowało chwilowe wstrzymanie procederu rabunkowego, który o tej porze roku trwałby pełną parą.

Fot. 15 – Świeże ślady działalności rabunkowej.

Zintegrowanie i analiza wyników z tego i ubiegłego roku pozwoli na zaplanowanie toku badań w następnych sezonach. Zastosowanie magnetometru cezowego z platformą GPS RTK oraz magnetometru fluxgate pozwoli na pełniejsze zrozumienie sytuacji na poszerzeniu wschodnim. Dalsze sezony powinny przynieść szczegółowe informacje na temat osadnictwa na terenie objętym badaniami oraz zaowocować wykryciem granic stref osadniczych w otoczeniu obozu.

Fot. 16 – Prospekcja z użyciem wykrywaczy metali.

Fot. 17 – Wstępna analiza pozyskanego materiału.

O obozie legionowym Novae pisaliśmy na łamach serwisu w sierpniu ubiegłego roku, kiedy przeprowadzaliśmy testy aparatury do badań magnetycznych i elektrooporowych. Na łamach blogu Nieinwazyjna.archeolog.pl znajdują się wpisy przedstawiające specyfikę badań nieinwazyjnych Novae. Na łamach Wod.o.Lotu opublikowaliśmy przewodnik turystyczny po obozie w ramach cyklu Archeologiczny Przewodnik Muzealny. W związku z udziałem członków SKN-u w dalszych badaniach będziemy w przyszłości na łamach serwisu informować o postępach i osiągnięciach badawczych ekspedycji nieinwazyjnej w Novae. O badaniach na stanowisku można przeczytać również na stronie Zakładu Archeologii Prowincji Rzymskich IA UW.

Fot.  18 – Niestrudzony wehikuł Wod.o.Lotu przemierza wzgórza naddunajskie.

Zdjęcia: Joanna Balcerzak, Marcin Jaworski

(MJ)

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: