Megiddo – Tell el-Mutesellim – Między Egiptem, Syrią a Palestyną

Megiddo (arab. Tell el-Mutesellim) jest położone w zachodniej części Doliny Jezreel. Stanowisko ma formę tellu o powierzchni ok. 6ha. W starożytności położenie Megiddo miało charakter strategiczny – umożliwiało kontrolę nad Via Maris, głównym szlakiem prowadzącym z Egiptu do Syrii. Z tego powodu miejsce pojawia się w Nowym Testamencie – w Apokalipsie przedstawione jest jako miejsce eschatologicznej walki sił Boga z siłami zła (Ap. 16,16).

Fot. 1 Tell el-Mutesellim – starożytne Megiddo (źródło: Google Earth).

1. Historia badań.

Pierwsze prace wykopaliskowe w Megiddo prowadził w latach 1903-1905 Gottlieb Schumacher, na zlecenie Deutscher Palästina-Verein. Kolejne prace (od 1925 r.) były prowadzone na zlecenie Instytutu Orientalnego Uniwersytetu w Chicago. W założeniach miały obejmować przebadanie całej powierzchni tellu, w praktyce ograniczyły się tylko do wschodnich jego partii. Badania zostały przerwane przez wybuch II wojny światowej. W latach 1960-1972 prace zostały podjęte na nowo, przez Yigaela Yadina (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie). Obejmowały one północnowschodnią i zachodnią część stanowiska. Yadin wyodrębnił stratygrafię epoki żelaza na stanowisku i zbadał odkryte założenia, w szczególności fortyfikacje. Ostatnie prace prowadzone są od r. 1994 przez Israela Finkelsteina i Davida Ussishkina, z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie (Ussishkin, 1997, ss. 460-461).

Fot. 2 – Gottlieb Schumacher w Megiddo sporządzający raport (źródło: Wikipedia Commons).

Fot. 3 – Yigael Yadin, izraelski archeolog, weteran Wojen Sześciodniowej i Yom Kippur (źródło: Wikipedia Commons).

Fot. 4 – Profesor Israel Finkelstein, dyrektor misji archeologicznej w Megiddo (źródło: Wikipedia Commons).

Fot. 5 – Profesor David Ussishkin, dyrektor misji archeologicznej w Megiddo (źródło: Wikipedia Commons).

Il. 1. Archeologiczny plan powierzchni stanowiska (wg: Wikimedia Commons; 19.01.2011).

2. Od neolitu po wczesną epokę brązu.

Najstarsze ślady osadnicze odkryte w Megiddo pochodzą z okresu neolitu preceramicznego i chalkolitu (warstwa XX na obszarze BB – archeologiczny podział powierzchni stanowiska, vide il. 1). Pozostałości z wczesnej epoki brązu I pochodzą z północnowschodniej i wschodniej części stanowiska i obszaru BB (warstwa XIX). Wskazują one na istnienie dużego, nieufortyfikowanego osiedla, posiadającego sanktuarium i teren świątynny (wsch. część stanowiska, obszar BB). Było to pierwsze z serii sanktuariów wznoszonych na tym miejscu przez całą epokę brązu (Dunayevsky, Kempinski, 1973, za: Ussishkin, 1997, s.461). Niedawne wykopaliska wskazują, że chodzić może nie o jedno sanktuarium, ale o dwie budowle kultowe, z których jedna jest nadbudowana na drugą i pochodzi ze wczesnej epoki brązu II (Ussishkin, 1997, s.461). Pozostałości z wczesnej epoki brązu II i III obejmują warstwy XVIII-XV na obszarze BB. Wskazują one na ufortyfikowanie osady (pozostałości masywnego muru, ok. 4-5m. szerokości, zachowana wysokość  – 4m.; w warstwie XVIII). Mur ten pozostawał bez kontynuacji, co świadczy o tym, że nie otaczał całej osady. Dokładna chronologia muru jest kwestią sporną. W warstwie XVII mur został poszerzony do 8m. Według K. Kenyon, nie był to mur osady, lecz ściana okręgu sakralnego (Kenyon 1958, za: Ussishkin, 1997, s. 461).

Il. 2. Ołtarz 4017 (za: The Center for Online Judaic Studies).

W okręgu sakralnym w warstwie XVII wybudowany został ołtarz 4017 (vide il. 2) – otoczona murem okrągła kamienna budowla, sanktuarium otwarte typu במה (bama)   (8m. szer. i 1,5m. wys.), na której szczyt prowadziły schody (7 stopni). W obrębie ołtarza znaleziono dużą ilość kości i ceramiki. W warstwie XV odkryto trzy sanktuaria, o podobnym do siebie planie i wymiarach, wzniesione blisko przebudowanego ołtarza. Każe zawierało cellę, w której znajdowały się po dwie bazy kolumn i ołtarz. Sanktuaria posiadały także portyki i pomieszczenia boczne. Prawdopodobnie były poświęcone różnym bóstwom i tworzyły wraz z okrągłym ołtarzem kompleks sakralny. Ich chronologia nie jest pewna, wydaje się, że powstały późnej niż ołtarz, ale były w użyciu w tym samym czasie (Ussishkin, 1997, ss. 461 – 462).

W okresie pomiędzy wczesnym a środkowym brązem obserwowana jest kontynuacja zasiedlenia, ale z symptomami regresu. Świątynia 4040 zostaje ponownie użyta. Cella w dużej części wypełniona jest gruzem, tak że pozostaje tylko wolny mały obszar służący za cellę. Nad wcześniejszym okrągłym ołtarzem odkryto skrytkę z naczyniami kultowymi. W południowej części stanowiska odkryto groby (Guy, 1938, za: Ussishkin, 1997, s. 462; Gonen, 1992, s. 98nn). Wiele z nich posiadało podobny plan: pionowy korytarz prowadzący do komory centralnej, z przylegającymi do niej trzema mniejszymi pomieszczeniami.

 3. Środkowy brąz.

Początek środkowego brązu oznaczał ponowny rozwój osadnictwa (warstwa XIII). Istniejąca osada może być wtedy identyfikowana z miastem kananejskim, którego rozwój trwał niezakłócony do zniszczenia w warstwie VIIA pod koniec epoki brązu. Kultura materialna wskazuje podobieństwo do egipskiej, co można łączyć z okresem hegemonii Egiptu nad terenami Palestyny. Sytuowanie grobów w obrębie murów miejskich, trudność w powiązaniu grobów z poziomami zabudowy, wreszcie ciągłość zasiedlenia powoduje trudności w interpretacji stratygrafii. Teren objęty regularnym zasiedleniem zwiększa się o północnowschodni obszar stanowiska – dolne miasto, opuszczone w okresie późnego brązu (Ussishkin, 1997, s. 462).

W warstwach z okresu środkowego brązu odnaleziono fragmenty kamiennego posągu Tuthotepa i dwóch innych posągów. Jednak związek Megiddo z Egiptem w tym okresie nie jest jasny. Trudności sprawia także ustalenie chronologii warstw. Warstwy XIII-XII przypisać można albo do okresu środkowego brązu I (Kempinski, 1989, za: Ussishkin, 1997, s. 462 ) albo warstwę XII już do okresu środkowego brązu II (Gerstenblith, 1983; Davies, 1986; za: Ussishkin, 1997, s. 462).

Miasto z okresu środkowego brązu charakteryzują masywne fortyfikacje odkryte w północnej części stanowiska (obszar AA – vide il. 1), takie jak brama miejska i mur zbudowany z cegły na kamiennym fundamencie (warstwa XIII). W warstwie XII brama zostaje przeniesiona, a mur umocniony dodatkowo od strony zewnętrznej. W warstwie XI widać dodatkowe umocnienie wcześniejszych fortyfikacji. Mury z warstw XIII i XII odkryte w obszarze AA znajdują kontynuację w obszarach BB i CC. Ufortyfikowane było także prawdopodobnie dolne miasto W okresie środkowego brązu w centralnej części miasta usytuowano akropol. Zawierał on tzw. Nordburg i budynek otoczony kamiennymi murkami (warstwy XI-X, obszar BB). Poza tym, na tym obszarze odsłonięto tzw. Mittelburg zawierający groby kamienne, zapewne należące do rodziny królewskiej. Tradycja chowania intra muros była także kontynuowana w przypadku zwykłej miejskiej zabudowy. Okręg kultowy z obszaru BB założony we wczesnej epoce brązu nadal był użytkowany. Typowa dla tego okresu, jak również dla początku późnego brązu jest ceramika bichromatyczna – importy z Cypru bądź lokalne naśladownictwo (Ussishkin, 1997, ss. 462-463).

4. Późny brąz.

W okresie późnego brązu Megiddo zostało zdobyte przez Totmesa III podczas jego pierwszej kampanii azjatyckiej (ok. 1479 r. przed Chr.), nie zostało jednak zniszczone. Szczegółowy opis oblężenia miasta zachował się w postaci inskrypcji na ścianach świątyni w Karnaku. Megiddo wchodziło w skład anty-egipskiej koalicji władców kananejskich. Faraon pokonał podstępem wojska sprzymierzone i po siedmiomiesięcznym oblężeniu zdobył miasto. Oznaczało to początek egipskiej hegemonii w tym regionie, która prawdopodobnie trwała do XII w. przed Chr. (jej kres może być znaczony przez zniszczenie warstwy VIIA). Potwierdzenie egipskiej dominacji znajdujemy w jednym z listów z Ta’anach, który mówi o obecności egipskiego dowódcy wojsk w Megiddo, jak również w P. Hermitage 116A (datowanym na czasy Amenhotepa II), który wymienia listę urzędników odpowiedzialnych za kontrybucję z różnych miast kananejskich, w tym z Megiddo (Ussishkin, 1997, s. 463-464). Listy z Amarny ukazują władcę miasta – Biridiję, który deklaruje swoją lojalność wobec Egiptu. Z tego okresu pochodzą także fragmenty tabliczki z eposem o Gilgameszu (Goetze, Levy, 1959, za: Ussishkin, 1997, s. 463).

Fot. 6 – Totmes III, faraon, którego wojska oblegały Megiddo; posąg z Muzeum w Luksorze (źródło: Wikipedia Commons).

W warstwie XI (północna część stanowiska) odkryto nowy pałac, który zastąpił wcześniejszy akropol królewski. Na obszarze AA, w warstwach IX-VIIIA znaleziono cztery wznoszone kolejno pałace. Pałac z warstwy VIII zdobiony był malowidłami ściennymi z wyraźnym wpływem egipskim. Według Louda (Loud, 1948, za: Ussishkin, 1997, s. 463) pałace z warstw VIIB i VIIA uległy gwałtownemu zniszczeniu, choć możliwe jest także, że tylko ten ostatni uległ zniszczeniu (w wyniku pożaru). Kolejny kompleks pałacowy usytuowany był na obszarze DD, ale relacja między dwoma kompleksami nie jest jasna. Pałac z warstwy VIIA zawierał aneks (który także uległ gwałtownemu zniszczeniu). Znaleziono w nim zbiór wytworów z kości słoniowej zarówno w postaci lokalnych wytworów, jak i importów egipskich, egejskich, asyryjskich i hetyckich. Znalezisko jest największym zbiorem wytworów z kości słoniowej z epoki brązu na Bliskim Wschodzie. Z warstwy IX (lub X) pochodzi także droga osłaniana przez mur, prowadząca do bramy miasta w pobliżu pałacu, będąca w użyciu także w warstwie VIIA. Brama miejska (zbudowana prawdopodobnie w warstwie XI) miała charakter monumentalny i  zawierała trzy wejścia. Prawdopodobnie nie była połączona z murem. Zagadkowy jest brak murów miejskich w okresie późnego brązu. Może on być wyjaśniony poprzez przypuszczenie, że mury z okresów wcześniejszego dalej pełniły swoją funkcję. Sporna jest atrybucja świątyni 2048 odkrytej na obszarze BB. Przypisana jest do warstwy X (średni brąz), choć może pochodzić z okresu późniejszego. Zbudowana była na planie prostokąta (21,5 na 16,5m.), zawierała pojedyncze pomieszczenie, z niszą usytuowaną naprzeciw wejścia (które było flankowane przez dwie wieżyczki). Budowla może być uznana za wierzę świątynną i stanowić paralelę ze świątynią w Szechem. Sanktuarium uległo zniszczeniu przez pożar pod koniec epoki brązu. Z tego sanktuarium pochodzi wiele cennych znalezisk, jak brązowe figurki, czy dwa modele wątroby wróżebnej (Ussishkin, 1997, s. 464).

Chronologię destrukcji zabudowy z warstwy VIIA ustala znalezisko wytworu z kości słoniowej z kartuszem Ramzesa III (z depozytu pałacu z warstwy VIIA). Pozawala ono sądzić, że zniszczenie nie mogło nastąpić przed okresem panowania tego faraona. Nastąpiło ono prawdopodobnie na krótko po, lub około 1130 r. Zbiegałoby się to z końcem egipskiej hegemonii nad Kanaanem (Ussishkin, 1997, s. 464).

Fot. 7 – Malowidło przedstawiające faraona Ramzesa III pochodzące z jego grobowca (źródło: Wikipedia Commons).

5. Miasto izraelskie – epoka żelaza.

Po zniszczeniu miasta kananejskiego, widoczny jest regres osadniczy w warstwie VIB. Osadnictwo rozwija się ponownie w warstwie VIA. Osada była wtedy pozbawiona fortyfikacji, choć możliwe wtedy zbudowano bramę miejską przypisaną do warstw VA/IVB. Zabudowa miała głównie charakter mieszkalny. Pojedyncza budowla publiczna, prawdopodobnie fort (2072) została odkryta w północnej części stanowiska w warstwie VIB. Przedmioty z brązu są kontynuacją lokalnej, kananejskiej tradycji brązowniczej. Warstwa osadnicza została zniszczona przez pożar. Obecność filistyńskiej ceramiki bichromatycznej w warstwie VI sugeruje obecność (lub wpływ) Filistynów. Alt  i Yadin (Alt, 1953; Yadin, 1970; za: Ussishkin, 1997, s. 464) uznali, że warstwa VIA odpowiada osadzie filistyńsko-kananejskiej z XI w. przed Chr. zdobytej przez Dawida. Aharoni (1982; za: Ussishkin, 1997, s. 464) uważał, że warstwa VIIB to już mała osada żydowska. Przyjmuje się interpretację Aharoniego za właściwą. Oznaczałoby to, że Megiddo Dawida było małym nieufortyfikowanym osiedlem, prawdopodobnie posiadającym fort (Ussishkin, 1997, s. 464; por. Ussishkin, 2008, s. 203nn).

Megiddo pojawia się w Starym Testamencie w opisach okresu panowania Salomona. Miało być, razem z Ta’anach i Bet-Szean w jednym z okręgów administracyjnych izraelskiego władcy (1Krl. 4,12). Miał tam rezydować królewski zarządca, Baana syn Ahiluda. Megiddo jest także wspomniane w kontekście działalności budowlanej Salomona, razem z Jerozolimą, Hazor i Gezer (1Krl 9,15). Identyfikacja zabudowy z okresu Salomona jest kwestią kontrowersyjną. Podczas prac odkryto pozostałości monumentalnej zabudowy (mur miejski 325 i tzw. „stajnie”), którą Yadin przypisał czasom Salomona (Yadin 1970). Według stratygrafii miasto Salomona należałoby lokować ponad warstwą VB a poniżej muru 325 z warstwy IVA (wraz z powiązanymi budowlami). Kolejni badacze przypisywali Salomonowi inne warstwy: V (później IVA), IVB i IV. Albright (1943, ss. 29-30, n. 10; za: Ussishkin, 1997, s. 465). uważał, że pozostałości z warstw VA i IVB nalezą do tego samego poziomu. Choć próbuje się także rozdzielać je: VA/IVB przypisać do czasów Dawida IVA do Salomona (Aharoni 1972; 1982; za: Ussishkin, 1997, s. 465).

Fot. 8 – Bet-Szean, widok ruin antycznego miasta (źródło: WikiMapia).

Fot. 9 – Współczesny Tell el-Quedah, Park Narodowy Tell Hazor (źródło: WikiMapia).

Warstwy VA/IVB zawierają trzy pałace (nr 1723, 6000, 338) z dużymi dziedzińcami, zwrócone frontem w stronę centrum miasta. Pałac nr 6000 był zbudowany na planie prostokąta (28 na 21 m.). Wzniesiony został w typie bit-hilani. Posiadał monumentalne wejście z portykiem i duże pomieszczenie centralne. W pobliżu kompleksu pałacowego znajduje się duży budynek (nr 1482), prawdopodobnie pełniący funkcje administracyjne. W północnej części stanowiska odsłonięto sektor mieszkalny, zawierający ponadto sanktuarium (nr 2081). W najwyżej położonej części stanowiska odkryto budowlę oznaczoną nr 338, usytuowaną na podium. Identyfikowano ją jako sanktuarium, lub budowlę administracyjną zawierającą sanktuarium w południowej części. Identyfikację funkcji sakralnej ułatwiło znalezisko przedmiotów kultowych wewnątrz budowli.  Na północy stanowiska znajduje się mała dwu wejściowa brama. Prawdopodobnie częścią kompleksu obronnego był zespół budowli zinterpretowanych przez Yadina  (1970) jako mur kazamatowy. Budowle z tych warstw są jedynie częściowo zachowane, gdyż bloki z których zostały zbudowany zostały ponownie użyte do budowy konstrukcji zachowanych w młodszej warstwie. Charakterystyczną cechą stylu architektonicznego jest występowanie w omawianych warstwach kolumn proto-jońskich. Zabudowania z warstwy VA/IVB zostały zniszczone w wyniku pożaru. Na podstawie znaleziska fragmentu stali Szeszonka I (vide il. 3) odkryte zniszczenia łączono z najazdem tego faraona  w r. 926/925 przed Chr. (Albright, 1943, s. 29; Ussishkin, 1997, ss. 466-467). Interpretację tę można jednak poddać w wątpliwość, faraon mógł ustawić stelę w niezniszczonym mieście, stąd zniszczenie mogło dokonać się później.

Il. 3. Fragment steli faraona Szeszonka I odnaleziony w Megiddo (wg: The Center for Online Judaic Studies).

Warstwa IVA charakteryzuje się dużą zmianą charakteru zabudowy. Miasto z warstwy poprzedniej miało charakter kompleksu osadniczego z terenem pałacowym, miasto z warstwy IVA (vide il. 5) przybrało charakter fortecy. Chronologia tej warstwy nie jest jasna. Opierając się na identyfikacji części odkrytych budowli jako stajni, łączono ten etap rozwoju Megiddo z okresem panowania Ahaba. Mur miasta (nr 325) miał ok. 3,6 m. szerokości. Wejście do miasta wiodło przez tzw. bramę Salomona.

Il. 4. System zaopatrzenia miasta w wodę – przekrój przez tunel (wg: Finkelstein, Sielberman, 2002, fig. 23, s. 185).

Do omawianej warstwy przynależy także system zaopatrzenia miasta w wodę (wykuty w skale tunel doprowadzający wodę – vide il. 4), duży kamienny zbiornik zasobowy (nr 1414),  jak i dwa charakterystyczne kompleksy. Poszczególne budowle przynależące do tych kompleksów (wymiary jednej budowli to ok. 21 na 11m.) posiadają pasaż centralny i dwa boczne rzędy mniejszych jednostek, oddzielonych od pasażu rzędami kamiennych filarów. Budowle identyfikowane są przez część badaczy jako stajnie i przypisywane przez nich okresowi panowania Salomona. Kontrinterpretacja wyraża z kolei możliwość, że były to magazyny bądź inne budowle pełniące funkcje gospodarcze (np. Herzog 1973; za: Ussishkin, 1997, s. 467), podważa się także ich datowanie na okres Salomona. Jeśli przyjmiemy identyfikację omawianych budowli ze stajniami, można oszacować, że oba kompleksy mogły pomieścić 300-330 koni (Ussishkin, 1997, s. 467).

Il. 5. Megiddo, warstwa IVA (wg: Finkelstein, Sielberman, 2002, fig. 22, s. 182).

6.Okres asyryjski i dzieje późniejsze.

Warstwa nr III łączona jest z okresem panowania asyryjskiego (w r. 732 Tiglat-Pilesar III przyłączył północny Izrael do Asyrii, a Megiddo stało się stolicą asyryjskiej prowincji Magiddu). Widać kontynuację użycia muru 325. Zostaje jednak zbudowana nowa brama. Na zachód od niej znajdowały się dwa lub trzy budynki administracyjne. Zabudowa została podzielona na sektory miejskie, wyznaczane przez regularną siatkę krzyżujących się od kątem prostym ulic (Ussishkin, 1997, ss. 467-468).

Fot. 10 – Tiglat-Pilesar III przedstawiony na steli, British Museum (źródło: Wikipedia Commons).

Warstwy II i I datowane są na VII w. przed Chr. W warstwie II nadal używane są asyryjskie budowle administracyjne. Poza tym, widoczna jest duża budowla (ok. 69 na 48 m.) z centralnym dziedzińcem, identyfikowana jako fort lub Tempelburg. Warstwa I reprezentuje małą skalę osadnictwa (zmianę można z wyprawą wojenną faraona Necho w 609 r.) datowaną na okres babiloński i perski. Megiddo zostaje  praktycznie opuszczone w IV w. przed Chr. Do ok. 100 po Chr. istnieje w tym miejscu mała żydowska wioska. W czasach Megiddo staje się miejscem stacjonowania rzymskich Legionów: L. II Traiana; L. VI Ferrata (Ussishkin, 1997, s. 468).

7. Brama Salomona

Tzw. brama Salomona znajduje się w warstwie IVA. Droga do miasta prowadziła do zewnętrznej bramy, za którą znajdował się dziedziniec. Potencjalni napastnicy byli tam całkowicie odsłonięci na ataki obrońców miasta. Dziedziniec zakończony był kolejną  bramą (właściwą), połączoną z murem miejskim. Usytuowana była na osi łamanej względem wejścia przez pierwszą bramę. Brama właściwa, flankowana basztami, zawierała pilastry wyodrębniające sześć wnęk (po trzy z każdej strony przejścia). Umożliwiały one rażenie potencjalnego napastnika z obu stron, podczas próby przedostania się do miasta przez bramę (vide il. 6).

Il. 6. Rekonstrukcja kompleksu bramnego z warstwy IVA (The Oriental Institute, University of Chicago, za: Ussishkin, 1997, fig. 2, s. 465).

Taka konstrukcja bramy ma ścisłe analogie w bramach z Hazor, Gezer, Aszdodu, Lakisz, i prawdopodobnie Bet-Batasz/Timnah (vide il. 7). Datowanie budowli bramnej wywoływało kontrowersje. Stratygraficzne wiązała się ona z murem nr 325 przynależącym do warstwy IVA, co datowałoby ją na okres podzielonej monarchii. Yadin jednak uważał (Yadin 1970), że brama brała swój początek w warstwie VA/IVB i datował ją na okres panowania Salomona. Interpretacja ta oparta była na podobieństwie bramy do bram w Hazor i Gezer skojarzonym z 1 Krl 9,5. Finkelstein poddał w wątpliwość interpretację Yadina. Opierając się na chronologii ceramiki z doliny Jezreel, uściślił datację obiektu, ustalając ją na IX w. przed Chr., na okres początkowy dynastii Omrydów. Podobnie analogiczne obiekty w Hazor i Gezer uznał za pochodzące z okresu Omrydów (Finkelstein, 2002, ss. 187-188).

 

Il. 7. Sześciokomorowa brama z Megiddo, Gezer i Hazor (wg: Finkelstein, Sielberman, 2002, fig. 18, s. 139).

Fot. 11 – Tell Batash, starożytne miasto Timnah (źródło: WikiMapia).

Fot. 12 – Tell ed-Duweir, starożytne Lakisz (źródło: WikiMapia).

8. Bibliografia.

Aharoni Yohanan, The Stratification of Israelite Megiddo, Journal of Near Eastern Studies 31 (1972), ss. 302-311.
Aharoni Yohanan, The Archaeology of the Land of Israel, Philadelphia, 1982.
Albright William Foxwell, The Excavation of Tell Beit Mirsim, vol. 3, The Iron Age, Annual of the American Schools of Oriental Research, 21-22, New Haven, 1943.
Alt Albrecht, Megiddo in Übergang vom kanaanäischen zum israelitischen Zeitalter, Kleine Schriften zur Geschichte des Volkes Israel, vol. I, ss. 256-273, Munich 1953.
Davies Graham I, Megiddo, Cambridge, 1986.
Dunayevsky Immanuel, Kempinski Aharon, The Megiddo Temples, Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins 89 (1973), ss. 161-187.
Garstenblith Patty, The Levant at the Beginning of the Middle Bronze Age, Dissertation Series American Schools of Oriental Research, 5, Winona Lake, Ind., 1983.
Goetze Albrecht, Levy Shalom, Fragment of the Gilgamesh Epic from Megiddo, Antiqot 2 (1959), ss. 121-128.
Gonen Rivka, Burial Patterns and Cultural Diversity in Late Bronze Age Canaan,  Dissertation Series American Schools of Oriental Research, 7,  Winona Lake, 1992.
Guy, P.LO., Megiddo Tombs, Oriental Institute Publications, 33, Chicago 1938.
Herzog Ze′ev, The Storehouses, [w:] Beer-Sheba I, ed. Aharoni Yohanan, ss. 23-30, Tel Aviv 1973.
Kempinski Aharon, Megiddo: A City-State and Royal Centre in North Israel, Munich 1989.
Kenyon Kathleen M., Some Notes on the Early and Middle Bronze Age Strata at Megiddo, Eretz-Israel 5 (1958), ss. 51-60.
Loud Gordon, Megiddo II: Seasons of 1935-1939, Oriental Instute Publications, 62. Chicago, 1948.
Ussishkin David, Megiddo, [w:] The Oxford Encyclopedia of the Archaeology in the Near East, Meyers M. Eric ed., vol. 3, New York, Oxford, 1997, ss. 460-469.
Ussishkin David, The Date of the Philistine Settlement in the Coastal Plain: The View from Megiddo and Lachish, [w:] Grabe L. Lester, Israel in Translation. From Late Bronze II to Iron IIa (c. 1250- 850 B.C.E.), vol. 1, 2008, The Archaeology, ss. 203-214.
Yadin Yigael, Megiddo of the Kings of Israel, Biblical Archaeologist 33 (1970), ss. 66-96.

Autor: Sławomir Poloczek
Redakcja, dodatkowe grafiki (Fot.1-12): Marcin Jaworski

Odpowiedzi: 6 to “Megiddo – Tell el-Mutesellim – Między Egiptem, Syrią a Palestyną”

  1. And many Responsible Trading investors be eligible for
    a added each day gains and additional bonuses. Regrettably, the same does work for many
    buyers with Responsible Trading, plus they wind up sacrificing
    accomplishments employing this „strategy”. In comparison
    with the actual commodities as well as futures current market, those that put money into products curbing contracts will
    often get rid of hundreds of thousands involving dollars in the event the market place will go the wrong way,
    anything you’ll never ought to stress about along with Responsible Trading. Comparable to stocks and shares or even provides, options tend to be regarded as a safety measures and are thus a new holding commitment relating to the a couple functions. By means of watching good news produces in the day, economical accounts, or even the most recent on firmly trending promotes, you can use these details to be able to forecast which often means an industry may without doubt head out.

  2. Precisely what is will a new zero first deposit casino online
    advantage suggest and also exactly how it really is utilised?
    A lot of the particular literary works with regards to shorthanded casino online can be aimed towards the bigger
    boundaries, exactly where many post-flop combat are brain way up.

  3. We are a group of volunteers and opening a brand new scheme in our community.
    Your site offered us with useful info to work on.
    You’ve performed a formidable activity and our whole group might be grateful to you.

  4. Great article! We are linking too this particularly great post on our website.
    Keep up the good writing.

  5. On That Point are billions of hoi pollois all complete buy twitter followers reexamine the world-wide who 4000 followers, to 6000 followers and so on and so forward
    until you feature the amount of followers you desire!
    Custom-Making Your Twitter Account buy twitter followers reexamine One
    Time you Here we go. So let’s to the Golden Age.

  6. Greetings! Very useful advice within thjs article! It iss thhe little changes that make the biggest changes.
    Many thanks for sharing!

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: