Tajemnice basenu Kopais

Google Earth – współczesne narzędzie archeologa?
Autor : Marcin Jaworski

W Grecji teren Beocji był miejscem intensywnego osadnictwa. Kultura mykeńska, która zdominowała ten rejon w późnej epoce brązu, pozostawiła po sobie ślady zaawansowanych konstrukcji. Te ślady, jak i same konstrukcje, których zbudowanie wymagało zaawansowanej wiedzy architektonicznej i inżynieryjnej, widoczne są dziś gołym okiem i stanowią potwierdzenie teorii archeologicznych.
Fot.1 – Basen Kopais współcześnie (źródło: Google Earth)

Okresowe jezioro

Basen Jeziora Kopais to obszar o powierzchni ok. 350 km kw. Płaszczyzna powierzchni nachylona jest ku wschodowi. Okresowe jezioro tworzące się w rejonie Kopais było płytkim zbiornikiem (śr. głębokość wynosiła niecały metr), którego powierzchnia wahała się od 150-200 km kw w okresie letnim do 240 km kw w porze deszczowej. Podłoże tworzą odporne na erozję skały wapienne, które od strony północnej formują naturalną, wywyższoną krawędź basenu.

We wschodniej i południowej części występują tzw. katawotry – naturalne szczeliny w formacjach skalnych, odprowadzające wodę. Te naturalne odpływy miały ograniczoną przepustowość, co powodowało, że w okresach deszczowych i w przypadku ulegnięcia zablokowaniu, woda zalewała basen i miała ograniczone możliwości ujścia. Beocja charakteryzuje się intensywnymi acz krótkimi opadami, powodującymi nagłe zwiększenie ilości wody transportowanej przez rzeki i liczne potoki.

Fot.2 – Mykeński system kanałów i polderów (źródło: J. Knauss, „Der Melioration des Kopaisbeckens durch die Minyer im 2 Jt. v. Chr.”)

Rolnictwo motorem postępu

W okresie brązu funkcjonowały w okolicy szybko rozrastające się osiedla. Najważniejszymi z nich były mykeńskie Orchomenos i Teby. Tymczasem stojąca w basenie woda uniemożliwiała kultywację. To właśnie Orchomenos jest uznawane się za inicjatora powstania i administratora systemu pozwalającego sprawować kontrolę nad żywiołem. By zrealizować te zamierzenia trzeba było uregulować cieki wodne, skanalizować je, przekierować i odprowadzić wodę. Naturalny system już istniał, należało go jedynie przemodelować.

Pierwsze instalacje hydrologiczne powstawały już pod koniec środkowej epoki brązu i zakończyły się niepowodzeniem. Konstrukcje mykeńskie uniknęły błędów poprzedników.

Sieć kanałów i polderów

Głównym elementem systemu był wielki kanał biegnący północnym skrajem basenu. Zaczynał swój bieg na wschód od Orchomenos, gdzie zbierał wody rzeki Kefizos i Melas. Następnie odprowadzał wody w kierunku wschodnim, omijając naturalne wywyższenia skalne i lawirując, wpadał do położonej w północno-wschodnim narożniku zatoki Topolia. Znajdujące się w jej wschodniej ścianie naturalne katawotry stanowiły odpływ systemu.

Szerokość kanału wynosiła średnio 40 m, głębokość ponad 2 m. Ograniczony był pojedynczą lub podwójną groblą – w zależności od terenu. Groble miały typową konstrukcję mykeńską – był to ziemno-kamienny nasyp, oblicowany z obu stron nieobrobionymi głazami. Kamienne płaszcze miały szerokość 2,5 m, co stanowiło tylko cząstkę całkowitej szerokości grobli, mierzących średnio 30 m. Choć nie znaleziono śladów dróg, można uznać, iż górna powierzchnia nasypów stanowiła potencjalny ciąg komunikacyjny. Kanał również zdatny był do żeglugi i transportu towarów z Orchomenos do portów na wschodzie Beocji. Północny kanał nie tylko odprowadzał nadmiar wody, ale i zaopatrywał pola i osady. Umożliwiał uprawę osuszonych terenów.

Kanały o charakterze lokalnym istniały również w południowej i wschodniej części basenu, jednakże nie zlokalizowano tam podobnej w rozmiarze konstrukcji jak na północy.

Fot.3 – Przebieg kanału w okolicy wzgórza Tourloyiannis (źródło: J. Knauss, „Der Melioration des Kopaisbeckens durch die Minyer im 2 Jt. v. Chr.”)

Fot.4 – Zdjęcie okolic wzgórza Tourloyiannis, przebieg kanału widoczny na północ od niego (źródło: Google Earth)

Utrzymanie

System wymagał odpowiedniego utrzymania i zabezpieczenia, zwłaszcza w newralgicznej części – w rejonie odpływów. Prawdopodobnie pieczę nad kanałami sprawowały posterunki rozmieszczone przy krawędzi basenu. Badania archeologiczne faktycznie ujawniły istnienie ufortyfikowanych stanowisk skupionych w północno-wschodniej części. Tworzyły one system wczesnego ostrzegania. Znajdując się wzajemnie w zasięgu wzroku, miały możliwość kontaktu bezpośredniego.

Rozmieszczenie wskazuje na znaczną rolę Gla – mykeńskiej cytadeli położonej na naturalnym wywyższeniu skalnym otoczonym murem. Była ona położona w centrum systemu posterunków i stanowiła główne ogniwo łańcucha komunikacyjnego. W jej rejonie kanał północny rozdwajał się i odprowadzał wodę również w kierunku południowym, w kierunku katawotr położonych wzdłuż wschodniej krawędzi basenu. Ufortyfikowane stanowiska ciągnące się od Gla na zachód, wskazują, iż cytadela była przekaźnikiem z Zatoki Topolia do Orchomenos, a to świadczy o wiodącącej rolę tego miasta w utrzymaniu systemu.

Fot.5 – System mykeńskich fortyfikacji (źródło: J.M. Fossey, „Mycenaean Fortifications of the Northern Kopais”)

Wraz z upadkiem cywilizacji mykeńskiej basen uległ ponownemu zalaniu, cytadela Gla stałą się wyspą, teren ponownie przestał być zdatny dla rolnictwa. Ponownego osuszenia dokonano dopiero w okresie nowożytnym, przywracając Beocji możliwość rozwoju rolnictwa w Kopaidzie.

Google Earth – współczesne narzędzie archeologa?

Dzięki programom udostępniającym fotografie lotnicze, można próbować lokalizować i rozpoznawać stanowiska archeologiczne. Na podstawie zasobów Google Earth można prześledzić bieg mykeńskich kanałów, a kanał północny rysuje się na niemalże całej długości swojego przebiegu.

Fot.6 – Kanał mykeński u wejścia do zatoki Topolia (źródło: J. Knauss, „Der Melioration des Kopaisbeckens durch die Minyer im 2 Jt. v. Chr.”)

Przeglądarka może nie wspierać wyświetlania tego obrazu.Fot.7 – Wejście do zatoki Topolia (źródło: Google Earth)

Pola pokrywające powierzchnię basenu ujawniają całe systemy dawnych konstrukcji – zarówno nowożytnych jak i pradziejowych, o charakterze których ciężko mówić na podstawie zdjęć lotniczych. Pośród nich mykeńskie konstrukcje nadal pozostają widoczne i stanowić mogą dobre źródło rozpoznania i weryfikacji badań archeologicznych.

Fot.8 – Wyróżniki na zachód od cytadeli Gla (źródło: Google Earth)

Fot.9 – Wyróżniki na południe od cytadeli Gla (źródło: Google Earth)

Odpowiedzi: 5 to “Tajemnice basenu Kopais”

  1. MarJaw Says:

    Jakąś dziwną czcionką wrzuciło. Trza by skasować też literówkę pod Fot.8: „w”. Ale i tak dzięki🙂

  2. Dzięki, już poprawione. Czcionka faktycznie inna, ale u mnie jakoś tego nie widać.

  3. MarJaw Says:

    Dzięki.
    A tak się każdy admin tłumaczy – „u mnie działa” : D

  4. Już działa w każdym razie.

  5. […] (darmowych) zdjęć lotniczych i satelitarnych już mówiliśmy m.in. we wpisach : „Tajemnice basenu Kopais„, „Miasto Ruin” i „Pod zbożem kryje się Altinum„. Pora na ich […]

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: