Archiwum dla epoka brązu

Arsenał Wrocławski – Muzeum Archeologiczne i Muzeum Militariów

Posted in Archeologiczny Przewodnik Muzealny with tags , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , on 8 Luty 2013 by wodolot

W zabytkowej przestrzeni wrocławskiego Arsenału Miejskiego (zwanego też Mikołajskim lub Wrocławskim) mieszczą się dwie ważne instytucje – Muzeum Archeologiczne i Muzeum Militariów. Oprócz nich funkcjonuje tu również Archiwum Budowlane. Poniżej, z cyklu Archeologiczny Przewodnik Muzealny prezentujemy oba muzea.

DSCN9038
Fig. 1 -
Budynek Arsenału Miejskiego we Wrocławiu – siedziba Muzeum Archeologicznego i Muzeum Militariów.

Budynek muzealny należy do grona ważnych zabytków architektury mieszczańskiej Wrocławia. Jego historia sięga 1459 r., kiedy wybudowano południowe skrzydło z przeznaczeniem na spichlerz. Współczesną formę zamkniętego czworoboku z dwoma basztami budowla osiągnęła w 1658 r, po wybudowaniu ostatniego, północnego skrzydła, gdzie mieścił się właściwy arsenał – skład broni i taborów. Podczas zwiedzania warto zwrócić uwagę na ciesielską konstrukcję wnętrza oraz na dziedziniec z XVII-wieczną studnią, basztami oraz ścianami pokrytymi draperiami bluszczu. O tym, jakie placówki mieszczą się w budynku można wywnioskować po obiektach znajdujących się na dziedzińcu przed wejściem – kamiennym rzeźbom niedźwiedzi i armatom. Kasa znajduje się na parterze – na lewo od wejścia rozpoczyna się wystawa archeologiczna, po prawej militarna. Warto zwiedzić każdą z nich, zwłaszcza że bilet obejmuje cały Arsenał.

DSC00023
Fig. 2 -
Dziedziniec Arsenału – widok na jedną z baszt i zabytkową studnię.

Czytaj dalej

Bitwa lotnicza o Małopolskę: krótka relacja z lipcowej prospekcji

Posted in Ciekawostki, Sekcja lotnicza, Sekcja nieinwazyjna, SKN Wodolot, W obiektywie Google Earth with tags , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , on 13 Lipiec 2011 by wodolot

Widok na stanowisko obronne w Marchocicach

W ubiegłym tygodniu miała miejsce kolejna akcja prospekcji lotniczej w Małopolsce. Tak jak w zeszłym roku, loty odbyły się w ramach produkcji filmu dokumentalnego o archeologii lotniczej. Niestety pogoda ponownie nas nie rozpieszczała, ale dzięki naszemu uporowi udało się zarejestrować kilka bardzo ciekawych odkryć. Dokładną relację z samej akcji (plus kilka zdjęć) można przeczytać na stronie filmu.

Efekty zeszłorocznych zdjęć można obejrzeć w galerii archeolot.net i w artykułach na stronie SKN Wod.o.lot (tutaj i tutaj)

Awionetka polskiej produkcji 3xtrim

W tym roku naszym „weapon of choice” do archeolotniczych polowań ponownie była awionetka 3xtrim. Ta maszyna lata na benzynie samochodowej i spala średnio 15 litrów na godzinę. Ważne też jest, że można wyjąć drzwi, przez co zdjęcia nie są „zniekształcone” kolorystycznie.

Trasa naszych lotów została zgrana z rejestratora GPS do programu Google Earth. O geotagowaniu zdjęć więcej w artykule Mirona Bogackiego

 Zdjęcie lotnicze zrobione nad stanowiskiem archeologicznym w Marchocicach  w zeszłym roku ukazało rozległą osadę z wieloma liniami fortyfikacji, a także rozkład przestrzenny (szczegóły tutaj). Niestety w tym roku przez inną uprawę nie udało się osiągnąć takiego samego efektu, ale dzięki długim cieniom uchwyciliśmy kilka obiektów widocznych jako wyróżniki cieniowe (zdjęcie poniżej).

Marchocice lipiec 2011, widoczne wyróżniki cieniowe

Kolejnym ciekawym odkryciem była rozległa osada pradziejowa pod Opatkowiczkami. Stanowisko to było już znane i badane przez archeologów, ale dopiero zdjęcie lotnicze (poniżej) uchwyciło jego prawdziwy zasięg i układ przestrzenny. Jedno zdjęcie ujawnia informacje, które z powierzchni ziemi zbierano by przez lata.

Zdjęcie ukazuje układ przestrzenny pradziejowej osady otoczonej "rowem" w Opatkowiczkach

Podobny efekt udało nam się uzyskać w Radziemicach. Dość powiedzieć, że na badaniach AZP zostało zaznaczonych tutaj aż 9 stanowisk archeologicznych. Porównując te informacje ze zdjęciem lotniczym, widać, że zamiast serii pojedynczych punktów osadniczych mamy do czynienia z kolejną rozległą osadą pradziejową ograniczoną niegdyś rowami i ciekiem wodnym. Widać na północy (na górze zdjęcia) strefę sepulkralną (owalne obiekty to prawdopodobnie rozorane kurhany).

Kolejna rozległa osada pradziejowa, tym razem w Radziemicach

 Pod Marchociami udało nam się uchwycić owalne wyróżniki wegetacyjne, które są reliktem kurhanów, widać bardzo dobrze tzw. „rowki dookolne” i komory grobowe.

Rozorane kurhany i komory grobowe - podręcznikowy przykład

Na koniec zostawiam małą ciekawostkę z Obrażejowic (w których podobnie jak w Marchocicach nie udało się nam nic zaobserwować ze względu na niekorzystne uprawy). Na południe od osady ujawniły się (jako negatywne wyróżniki wegetacyjne) fundamenty  dawnych zabudowań… wyglądają trochę jak willa rzymska, ale są to raczej pozostałości zabudowań folwarcznych.

Prostokątne wyróżniki z Obrażejowic - fundamenty dawnych domostw

Zapraszam wszystkich zainteresowanych do zadawania pytań. Mam nadzieje, że wkrótce uda mi się zamieścić więcej zdjęć. Na koniec też jedno szybkie pytanie – archeolodzy, czemu nie latacie???

(Piotr Wroniecki)

W obiektywie Google Earth: Muzea i stanowiska archeologiczne Turcji (plik *.kmz z ponad 400 znacznikami)

Posted in Archeologiczny Przewodnik Muzealny, Ciekawostki, Sekcja lotnicza, W obiektywie Google Earth with tags , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , on 7 Czerwiec 2011 by wodolot

Prezentujemy jeden z owoców zeszłorocznej Ekspedycji Antropologiczno-Archeologicznej: Turcja 2010, którym jest swoiste kompendium wiedzy na temat archeologicznych stanowisk i jednostek muzealnych z terenu Turcji. Stworzony w programie Google Earth plik *.kmz zawiera ułożone alfabetycznie znaczniki, dzięki którym możliwe jest dokładne zapoznanie się z lokalizacja danego stanowiska czy konkretnego obiektu. Zawarliśmy w nim ponad 70 jednostek muzealnych bądź to o charakterze czysto archeologicznym, bądź zawierającym działy historyczne i kolekcje znalezisk archeologicznych.

Fot. 1 – Turcja w znacznikach.

Trzonem zbioru znaczników jest jednak prawie 400 stanowisk archeologicznych, wśród których są jaskinie z osadnictwem paleolitycznym, miasta antyczne, wzgórza osadnicze – telle, cytadele, zamki i twierdze, monastyry (w tym skalne) i kościoły, grobowce, nekropole, teatry, hipodromy, świątynie, porty, wolno stojące posągi, akwedukty, mosty, sanktuaria, reliefy skalne i wiele innych.

Fot. 2 – Dzięki znacznikom można w szybki i łatwy sposób zaplanować trasę zwiedzania każdego…

Fot. 3 – …miasta, niezależnie od poziomu skomplikowania labiryntu ulic.

Zachęcamy do udania się z Wodolotem na wirtualną podróż po Azji Mniejszej. Od sanktuarium Apolla w Gulpinar na zachodnim wybrzeżu, po Durupinar – popularnie określanego mianem miejsca spoczynku Arki Noego. Od Synopy na północy, znanej już w czasach Hetytów jako Sinuwa, po monastyr św. Szymona w Dagduzu na południu. Fantastyczne krainy o bogatej historii, takie jak Pizydia, Cylicja czy Kapadocja leżą w zasięgu kliknięcia myszki.

Plik do pobrania znajduje się pod każdym z następujących adresów:

- Wrzuta
(aktualizacja 4 II 2012: w związku z usunięciem pliku z serwisów Rapidshare i Hostuje, oraz zamknięcia serwisu Megaupload pozostawiamy link do pliku na serwisie Wrzuta)

Aby otworzyć wirtualny przewodnik archeologiczny po Azji Mniejszej wystarczy zapisać plik na dysku, a następnie otworzyć go w programie Google Earth. Alternatywnie można otworzyć plik poprzez odpowiednią opcję w górnym menu Plik->Otwórz… Po otworzeniu plik będzie widniał w panelu bocznym po lewej stronie w oknie Miejsca jako „Wodolot – Stanowiska – Turcja”. Zapisany zostanie początkowo w Miejscach Tymczasowych i bez zapamiętania konieczne będzie otwieranie pliku za każdym uruchomieniem programu. Aby utrwalić plik w programie, należy przeciągnąć go z Miejsc Tymczasowych w Moje Miejsca.

Fot. 4 – Otwieranie pliku w programie Google Earth.

Fot. 5 – Początkowo katalog ze znacznikami zapisany zostanie w Miejscach Tymczasowych.

Fot. 6 – Aby go utrwalić, należy przeciągnąć na górę w oknie Miejsca do katalogu Moje Miejsca.

Aby zobaczyć znaczniki, należy zaznaczyć kwadracik przy nazwie katalogu. Muzea znajdują się w osobnym folderze (widocznym po rozwinięciu), a wszystkie miejsca ułożono w porządku alfabetycznym, dzięki czemu można łatwo znaleźć pożądane miejsce. Znaczniki noszą nazwy antycznych miejsc, często z kilkoma wariantami językowymi a w nawiasie podano współczesną, turecką nazwę. Z przyczyn technicznych nazwy nie zawierają tureckich znaków diakrytycznych. Każdy ze znaczników jest krótko opisany, podając charakter danego obiektu lub miejsca. Muzea oznaczono ikoną domu a miejsca o charakterze archeologicznym pinezkami.

Google Earth oferuje wiele możliwości wykraczających ponad tylko oglądanie zdjęć satelitarnych. Dzięki zintegrowaniu z serwisem Panoramio, w którym możliwe jest nadawanie zdjęciom koordynatów geograficznych (geotagowanie), zaznaczając w bocznym panelu w oknie Warstwy pole Zdjęcia obejrzeć możemy zatwierdzone przez Google fotografie użytkowników. Nie mają one wartości dokumentacyjnej, jednakże pozwalają na zobaczenie wielu miejsc z pozycji osoby znajdującej się w nich bezpośrednio.

Fot. 7 – Włączając warstwę Zdjęcia mamy możliwość obejrzenia zdjęć z danego miejsca.

Kolejnym wartym wspomnienia elementem jest możliwość zobaczenia trójwymiarowych modeli budynków – zaznaczając w panelu bocznym Warstwy pole Budynki 3D. Większość tych modeli wykonana została w programie Google Sketch Up i została wybrana po weryfikacji do wzbogacenia ogólnodostępnej kolekcji modeli w Google Earth. Jest to szczególnie ciekawe w przypadku ważnych budowli miast antycznych z obszaru Turcji. Nie należy też zapominać o możliwości obracania obrazem, dzięki czemu można zapoznać się z rzeźbą terenu.

Fot. 8 – Warstwa Budynki 3D zawiera modele wielu budynków – nie musimy być ograniczeni do samego zdjęcia satelitarnego.

Innym narzędziem jest możliwość zmieniania wyświetlanego obrazu satelitarnego w czasie. Włączając w menu górnym przycisk Zdjęcia Historyczne możemy na suwaku wybierać zdjęcia z przeszłości poznając zmiany zachodzące na danym obszarze. Jest to pomocne zarówno w celach teledetekcji jak i zwykłego obserwowania czy to postępu prac archeologicznych w określonym miejscu bądź niszczenia stanowisk.

Fot. 9 – Side, rok 2003. Bogata roślinność porasta teren na wschód od teatru.

Fot. 10 – Side, rok 2009. Uprzątnięty teren miasta antycznego, w którym do dziś trwają prace wykopaliskowe.

Zachęcamy do komentowania i wnoszenia uwag – niewykluczone, iż przy tak dużej ilości danych wkradły się pewne błędy, których po kilkukrotnym sprawdzeniu nie wyłapaliśmy. Ale zależy nam na feedbacku nie tylko ze względu na usprawnienie kolekcji znaczników. Jeżeli wykorzystaliście podane przez nas informacje, zbiór był pomocny, napiszcie o tym w komentarzu do wpisu. W przyszłości będziemy chcieli opisać w podobny sposób inne kraje.

W rozszerzeniu podany został alfabetyczny wykaz znaczników z zachowanym podziałem na muzea i stanowiska.

(MJ)

Czytaj dalej

Megiddo – Tell el-Mutesellim – Między Egiptem, Syrią a Palestyną

Posted in Ciekawostki with tags , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , on 26 Maj 2011 by wodolot

Megiddo (arab. Tell el-Mutesellim) jest położone w zachodniej części Doliny Jezreel. Stanowisko ma formę tellu o powierzchni ok. 6ha. W starożytności położenie Megiddo miało charakter strategiczny – umożliwiało kontrolę nad Via Maris, głównym szlakiem prowadzącym z Egiptu do Syrii. Z tego powodu miejsce pojawia się w Nowym Testamencie – w Apokalipsie przedstawione jest jako miejsce eschatologicznej walki sił Boga z siłami zła (Ap. 16,16).

Fot. 1 Tell el-Mutesellim – starożytne Megiddo (źródło: Google Earth).

1. Historia badań.

Pierwsze prace wykopaliskowe w Megiddo prowadził w latach 1903-1905 Gottlieb Schumacher, na zlecenie Deutscher Palästina-Verein. Kolejne prace (od 1925 r.) były prowadzone na zlecenie Instytutu Orientalnego Uniwersytetu w Chicago. W założeniach miały obejmować przebadanie całej powierzchni tellu, w praktyce ograniczyły się tylko do wschodnich jego partii. Badania zostały przerwane przez wybuch II wojny światowej. W latach 1960-1972 prace zostały podjęte na nowo, przez Yigaela Yadina (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie). Obejmowały one północnowschodnią i zachodnią część stanowiska. Yadin wyodrębnił stratygrafię epoki żelaza na stanowisku i zbadał odkryte założenia, w szczególności fortyfikacje. Ostatnie prace prowadzone są od r. 1994 przez Israela Finkelsteina i Davida Ussishkina, z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie (Ussishkin, 1997, ss. 460-461).

Fot. 2 – Gottlieb Schumacher w Megiddo sporządzający raport (źródło: Wikipedia Commons).

Fot. 3 – Yigael Yadin, izraelski archeolog, weteran Wojen Sześciodniowej i Yom Kippur (źródło: Wikipedia Commons).

Fot. 4 – Profesor Israel Finkelstein, dyrektor misji archeologicznej w Megiddo (źródło: Wikipedia Commons).

Fot. 5 – Profesor David Ussishkin, dyrektor misji archeologicznej w Megiddo (źródło: Wikipedia Commons).

Il. 1. Archeologiczny plan powierzchni stanowiska (wg: Wikimedia Commons; 19.01.2011).

2. Od neolitu po wczesną epokę brązu.

Najstarsze ślady osadnicze odkryte w Megiddo pochodzą z okresu neolitu preceramicznego i chalkolitu (warstwa XX na obszarze BB – archeologiczny podział powierzchni stanowiska, vide il. 1). Pozostałości z wczesnej epoki brązu I pochodzą z północnowschodniej i wschodniej części stanowiska i obszaru BB (warstwa XIX). Wskazują one na istnienie dużego, nieufortyfikowanego osiedla, posiadającego sanktuarium i teren świątynny (wsch. część stanowiska, obszar BB). Było to pierwsze z serii sanktuariów wznoszonych na tym miejscu przez całą epokę brązu (Dunayevsky, Kempinski, 1973, za: Ussishkin, 1997, s.461). Niedawne wykopaliska wskazują, że chodzić może nie o jedno sanktuarium, ale o dwie budowle kultowe, z których jedna jest nadbudowana na drugą i pochodzi ze wczesnej epoki brązu II (Ussishkin, 1997, s.461). Pozostałości z wczesnej epoki brązu II i III obejmują warstwy XVIII-XV na obszarze BB. Wskazują one na ufortyfikowanie osady (pozostałości masywnego muru, ok. 4-5m. szerokości, zachowana wysokość  – 4m.; w warstwie XVIII). Mur ten pozostawał bez kontynuacji, co świadczy o tym, że nie otaczał całej osady. Dokładna chronologia muru jest kwestią sporną. W warstwie XVII mur został poszerzony do 8m. Według K. Kenyon, nie był to mur osady, lecz ściana okręgu sakralnego (Kenyon 1958, za: Ussishkin, 1997, s. 461).

Il. 2. Ołtarz 4017 (za: The Center for Online Judaic Studies).

W okręgu sakralnym w warstwie XVII wybudowany został ołtarz 4017 (vide il. 2) – otoczona murem okrągła kamienna budowla, sanktuarium otwarte typu במה (bama)   (8m. szer. i 1,5m. wys.), na której szczyt prowadziły schody (7 stopni). W obrębie ołtarza znaleziono dużą ilość kości i ceramiki. W warstwie XV odkryto trzy sanktuaria, o podobnym do siebie planie i wymiarach, wzniesione blisko przebudowanego ołtarza. Każe zawierało cellę, w której znajdowały się po dwie bazy kolumn i ołtarz. Sanktuaria posiadały także portyki i pomieszczenia boczne. Prawdopodobnie były poświęcone różnym bóstwom i tworzyły wraz z okrągłym ołtarzem kompleks sakralny. Ich chronologia nie jest pewna, wydaje się, że powstały późnej niż ołtarz, ale były w użyciu w tym samym czasie (Ussishkin, 1997, ss. 461 – 462).

W okresie pomiędzy wczesnym a środkowym brązem obserwowana jest kontynuacja zasiedlenia, ale z symptomami regresu. Świątynia 4040 zostaje ponownie użyta. Cella w dużej części wypełniona jest gruzem, tak że pozostaje tylko wolny mały obszar służący za cellę. Nad wcześniejszym okrągłym ołtarzem odkryto skrytkę z naczyniami kultowymi. W południowej części stanowiska odkryto groby (Guy, 1938, za: Ussishkin, 1997, s. 462; Gonen, 1992, s. 98nn). Wiele z nich posiadało podobny plan: pionowy korytarz prowadzący do komory centralnej, z przylegającymi do niej trzema mniejszymi pomieszczeniami.

 3. Środkowy brąz.

Początek środkowego brązu oznaczał ponowny rozwój osadnictwa (warstwa XIII). Istniejąca osada może być wtedy identyfikowana z miastem kananejskim, którego rozwój trwał niezakłócony do zniszczenia w warstwie VIIA pod koniec epoki brązu. Kultura materialna wskazuje podobieństwo do egipskiej, co można łączyć z okresem hegemonii Egiptu nad terenami Palestyny. Sytuowanie grobów w obrębie murów miejskich, trudność w powiązaniu grobów z poziomami zabudowy, wreszcie ciągłość zasiedlenia powoduje trudności w interpretacji stratygrafii. Teren objęty regularnym zasiedleniem zwiększa się o północnowschodni obszar stanowiska – dolne miasto, opuszczone w okresie późnego brązu (Ussishkin, 1997, s. 462).

W warstwach z okresu środkowego brązu odnaleziono fragmenty kamiennego posągu Tuthotepa i dwóch innych posągów. Jednak związek Megiddo z Egiptem w tym okresie nie jest jasny. Trudności sprawia także ustalenie chronologii warstw. Warstwy XIII-XII przypisać można albo do okresu środkowego brązu I (Kempinski, 1989, za: Ussishkin, 1997, s. 462 ) albo warstwę XII już do okresu środkowego brązu II (Gerstenblith, 1983; Davies, 1986; za: Ussishkin, 1997, s. 462).

Miasto z okresu środkowego brązu charakteryzują masywne fortyfikacje odkryte w północnej części stanowiska (obszar AA – vide il. 1), takie jak brama miejska i mur zbudowany z cegły na kamiennym fundamencie (warstwa XIII). W warstwie XII brama zostaje przeniesiona, a mur umocniony dodatkowo od strony zewnętrznej. W warstwie XI widać dodatkowe umocnienie wcześniejszych fortyfikacji. Mury z warstw XIII i XII odkryte w obszarze AA znajdują kontynuację w obszarach BB i CC. Ufortyfikowane było także prawdopodobnie dolne miasto W okresie środkowego brązu w centralnej części miasta usytuowano akropol. Zawierał on tzw. Nordburg i budynek otoczony kamiennymi murkami (warstwy XI-X, obszar BB). Poza tym, na tym obszarze odsłonięto tzw. Mittelburg zawierający groby kamienne, zapewne należące do rodziny królewskiej. Tradycja chowania intra muros była także kontynuowana w przypadku zwykłej miejskiej zabudowy. Okręg kultowy z obszaru BB założony we wczesnej epoce brązu nadal był użytkowany. Typowa dla tego okresu, jak również dla początku późnego brązu jest ceramika bichromatyczna – importy z Cypru bądź lokalne naśladownictwo (Ussishkin, 1997, ss. 462-463).

4. Późny brąz.

W okresie późnego brązu Megiddo zostało zdobyte przez Totmesa III podczas jego pierwszej kampanii azjatyckiej (ok. 1479 r. przed Chr.), nie zostało jednak zniszczone. Szczegółowy opis oblężenia miasta zachował się w postaci inskrypcji na ścianach świątyni w Karnaku. Megiddo wchodziło w skład anty-egipskiej koalicji władców kananejskich. Faraon pokonał podstępem wojska sprzymierzone i po siedmiomiesięcznym oblężeniu zdobył miasto. Oznaczało to początek egipskiej hegemonii w tym regionie, która prawdopodobnie trwała do XII w. przed Chr. (jej kres może być znaczony przez zniszczenie warstwy VIIA). Potwierdzenie egipskiej dominacji znajdujemy w jednym z listów z Ta’anach, który mówi o obecności egipskiego dowódcy wojsk w Megiddo, jak również w P. Hermitage 116A (datowanym na czasy Amenhotepa II), który wymienia listę urzędników odpowiedzialnych za kontrybucję z różnych miast kananejskich, w tym z Megiddo (Ussishkin, 1997, s. 463-464). Listy z Amarny ukazują władcę miasta – Biridiję, który deklaruje swoją lojalność wobec Egiptu. Z tego okresu pochodzą także fragmenty tabliczki z eposem o Gilgameszu (Goetze, Levy, 1959, za: Ussishkin, 1997, s. 463).

Fot. 6 – Totmes III, faraon, którego wojska oblegały Megiddo; posąg z Muzeum w Luksorze (źródło: Wikipedia Commons).

W warstwie XI (północna część stanowiska) odkryto nowy pałac, który zastąpił wcześniejszy akropol królewski. Na obszarze AA, w warstwach IX-VIIIA znaleziono cztery wznoszone kolejno pałace. Pałac z warstwy VIII zdobiony był malowidłami ściennymi z wyraźnym wpływem egipskim. Według Louda (Loud, 1948, za: Ussishkin, 1997, s. 463) pałace z warstw VIIB i VIIA uległy gwałtownemu zniszczeniu, choć możliwe jest także, że tylko ten ostatni uległ zniszczeniu (w wyniku pożaru). Kolejny kompleks pałacowy usytuowany był na obszarze DD, ale relacja między dwoma kompleksami nie jest jasna. Pałac z warstwy VIIA zawierał aneks (który także uległ gwałtownemu zniszczeniu). Znaleziono w nim zbiór wytworów z kości słoniowej zarówno w postaci lokalnych wytworów, jak i importów egipskich, egejskich, asyryjskich i hetyckich. Znalezisko jest największym zbiorem wytworów z kości słoniowej z epoki brązu na Bliskim Wschodzie. Z warstwy IX (lub X) pochodzi także droga osłaniana przez mur, prowadząca do bramy miasta w pobliżu pałacu, będąca w użyciu także w warstwie VIIA. Brama miejska (zbudowana prawdopodobnie w warstwie XI) miała charakter monumentalny i  zawierała trzy wejścia. Prawdopodobnie nie była połączona z murem. Zagadkowy jest brak murów miejskich w okresie późnego brązu. Może on być wyjaśniony poprzez przypuszczenie, że mury z okresów wcześniejszego dalej pełniły swoją funkcję. Sporna jest atrybucja świątyni 2048 odkrytej na obszarze BB. Przypisana jest do warstwy X (średni brąz), choć może pochodzić z okresu późniejszego. Zbudowana była na planie prostokąta (21,5 na 16,5m.), zawierała pojedyncze pomieszczenie, z niszą usytuowaną naprzeciw wejścia (które było flankowane przez dwie wieżyczki). Budowla może być uznana za wierzę świątynną i stanowić paralelę ze świątynią w Szechem. Sanktuarium uległo zniszczeniu przez pożar pod koniec epoki brązu. Z tego sanktuarium pochodzi wiele cennych znalezisk, jak brązowe figurki, czy dwa modele wątroby wróżebnej (Ussishkin, 1997, s. 464).

Chronologię destrukcji zabudowy z warstwy VIIA ustala znalezisko wytworu z kości słoniowej z kartuszem Ramzesa III (z depozytu pałacu z warstwy VIIA). Pozawala ono sądzić, że zniszczenie nie mogło nastąpić przed okresem panowania tego faraona. Nastąpiło ono prawdopodobnie na krótko po, lub około 1130 r. Zbiegałoby się to z końcem egipskiej hegemonii nad Kanaanem (Ussishkin, 1997, s. 464).

Fot. 7 – Malowidło przedstawiające faraona Ramzesa III pochodzące z jego grobowca (źródło: Wikipedia Commons).

5. Miasto izraelskie – epoka żelaza.

Po zniszczeniu miasta kananejskiego, widoczny jest regres osadniczy w warstwie VIB. Osadnictwo rozwija się ponownie w warstwie VIA. Osada była wtedy pozbawiona fortyfikacji, choć możliwe wtedy zbudowano bramę miejską przypisaną do warstw VA/IVB. Zabudowa miała głównie charakter mieszkalny. Pojedyncza budowla publiczna, prawdopodobnie fort (2072) została odkryta w północnej części stanowiska w warstwie VIB. Przedmioty z brązu są kontynuacją lokalnej, kananejskiej tradycji brązowniczej. Warstwa osadnicza została zniszczona przez pożar. Obecność filistyńskiej ceramiki bichromatycznej w warstwie VI sugeruje obecność (lub wpływ) Filistynów. Alt  i Yadin (Alt, 1953; Yadin, 1970; za: Ussishkin, 1997, s. 464) uznali, że warstwa VIA odpowiada osadzie filistyńsko-kananejskiej z XI w. przed Chr. zdobytej przez Dawida. Aharoni (1982; za: Ussishkin, 1997, s. 464) uważał, że warstwa VIIB to już mała osada żydowska. Przyjmuje się interpretację Aharoniego za właściwą. Oznaczałoby to, że Megiddo Dawida było małym nieufortyfikowanym osiedlem, prawdopodobnie posiadającym fort (Ussishkin, 1997, s. 464; por. Ussishkin, 2008, s. 203nn).

Megiddo pojawia się w Starym Testamencie w opisach okresu panowania Salomona. Miało być, razem z Ta’anach i Bet-Szean w jednym z okręgów administracyjnych izraelskiego władcy (1Krl. 4,12). Miał tam rezydować królewski zarządca, Baana syn Ahiluda. Megiddo jest także wspomniane w kontekście działalności budowlanej Salomona, razem z Jerozolimą, Hazor i Gezer (1Krl 9,15). Identyfikacja zabudowy z okresu Salomona jest kwestią kontrowersyjną. Podczas prac odkryto pozostałości monumentalnej zabudowy (mur miejski 325 i tzw. „stajnie”), którą Yadin przypisał czasom Salomona (Yadin 1970). Według stratygrafii miasto Salomona należałoby lokować ponad warstwą VB a poniżej muru 325 z warstwy IVA (wraz z powiązanymi budowlami). Kolejni badacze przypisywali Salomonowi inne warstwy: V (później IVA), IVB i IV. Albright (1943, ss. 29-30, n. 10; za: Ussishkin, 1997, s. 465). uważał, że pozostałości z warstw VA i IVB nalezą do tego samego poziomu. Choć próbuje się także rozdzielać je: VA/IVB przypisać do czasów Dawida IVA do Salomona (Aharoni 1972; 1982; za: Ussishkin, 1997, s. 465).

Fot. 8 – Bet-Szean, widok ruin antycznego miasta (źródło: WikiMapia).

Fot. 9 – Współczesny Tell el-Quedah, Park Narodowy Tell Hazor (źródło: WikiMapia).

Warstwy VA/IVB zawierają trzy pałace (nr 1723, 6000, 338) z dużymi dziedzińcami, zwrócone frontem w stronę centrum miasta. Pałac nr 6000 był zbudowany na planie prostokąta (28 na 21 m.). Wzniesiony został w typie bit-hilani. Posiadał monumentalne wejście z portykiem i duże pomieszczenie centralne. W pobliżu kompleksu pałacowego znajduje się duży budynek (nr 1482), prawdopodobnie pełniący funkcje administracyjne. W północnej części stanowiska odsłonięto sektor mieszkalny, zawierający ponadto sanktuarium (nr 2081). W najwyżej położonej części stanowiska odkryto budowlę oznaczoną nr 338, usytuowaną na podium. Identyfikowano ją jako sanktuarium, lub budowlę administracyjną zawierającą sanktuarium w południowej części. Identyfikację funkcji sakralnej ułatwiło znalezisko przedmiotów kultowych wewnątrz budowli.  Na północy stanowiska znajduje się mała dwu wejściowa brama. Prawdopodobnie częścią kompleksu obronnego był zespół budowli zinterpretowanych przez Yadina  (1970) jako mur kazamatowy. Budowle z tych warstw są jedynie częściowo zachowane, gdyż bloki z których zostały zbudowany zostały ponownie użyte do budowy konstrukcji zachowanych w młodszej warstwie. Charakterystyczną cechą stylu architektonicznego jest występowanie w omawianych warstwach kolumn proto-jońskich. Zabudowania z warstwy VA/IVB zostały zniszczone w wyniku pożaru. Na podstawie znaleziska fragmentu stali Szeszonka I (vide il. 3) odkryte zniszczenia łączono z najazdem tego faraona  w r. 926/925 przed Chr. (Albright, 1943, s. 29; Ussishkin, 1997, ss. 466-467). Interpretację tę można jednak poddać w wątpliwość, faraon mógł ustawić stelę w niezniszczonym mieście, stąd zniszczenie mogło dokonać się później.

Il. 3. Fragment steli faraona Szeszonka I odnaleziony w Megiddo (wg: The Center for Online Judaic Studies).

Warstwa IVA charakteryzuje się dużą zmianą charakteru zabudowy. Miasto z warstwy poprzedniej miało charakter kompleksu osadniczego z terenem pałacowym, miasto z warstwy IVA (vide il. 5) przybrało charakter fortecy. Chronologia tej warstwy nie jest jasna. Opierając się na identyfikacji części odkrytych budowli jako stajni, łączono ten etap rozwoju Megiddo z okresem panowania Ahaba. Mur miasta (nr 325) miał ok. 3,6 m. szerokości. Wejście do miasta wiodło przez tzw. bramę Salomona.

Il. 4. System zaopatrzenia miasta w wodę – przekrój przez tunel (wg: Finkelstein, Sielberman, 2002, fig. 23, s. 185).

Do omawianej warstwy przynależy także system zaopatrzenia miasta w wodę (wykuty w skale tunel doprowadzający wodę – vide il. 4), duży kamienny zbiornik zasobowy (nr 1414),  jak i dwa charakterystyczne kompleksy. Poszczególne budowle przynależące do tych kompleksów (wymiary jednej budowli to ok. 21 na 11m.) posiadają pasaż centralny i dwa boczne rzędy mniejszych jednostek, oddzielonych od pasażu rzędami kamiennych filarów. Budowle identyfikowane są przez część badaczy jako stajnie i przypisywane przez nich okresowi panowania Salomona. Kontrinterpretacja wyraża z kolei możliwość, że były to magazyny bądź inne budowle pełniące funkcje gospodarcze (np. Herzog 1973; za: Ussishkin, 1997, s. 467), podważa się także ich datowanie na okres Salomona. Jeśli przyjmiemy identyfikację omawianych budowli ze stajniami, można oszacować, że oba kompleksy mogły pomieścić 300-330 koni (Ussishkin, 1997, s. 467).

Il. 5. Megiddo, warstwa IVA (wg: Finkelstein, Sielberman, 2002, fig. 22, s. 182).

6.Okres asyryjski i dzieje późniejsze.

Warstwa nr III łączona jest z okresem panowania asyryjskiego (w r. 732 Tiglat-Pilesar III przyłączył północny Izrael do Asyrii, a Megiddo stało się stolicą asyryjskiej prowincji Magiddu). Widać kontynuację użycia muru 325. Zostaje jednak zbudowana nowa brama. Na zachód od niej znajdowały się dwa lub trzy budynki administracyjne. Zabudowa została podzielona na sektory miejskie, wyznaczane przez regularną siatkę krzyżujących się od kątem prostym ulic (Ussishkin, 1997, ss. 467-468).

Fot. 10 – Tiglat-Pilesar III przedstawiony na steli, British Museum (źródło: Wikipedia Commons).

Warstwy II i I datowane są na VII w. przed Chr. W warstwie II nadal używane są asyryjskie budowle administracyjne. Poza tym, widoczna jest duża budowla (ok. 69 na 48 m.) z centralnym dziedzińcem, identyfikowana jako fort lub Tempelburg. Warstwa I reprezentuje małą skalę osadnictwa (zmianę można z wyprawą wojenną faraona Necho w 609 r.) datowaną na okres babiloński i perski. Megiddo zostaje  praktycznie opuszczone w IV w. przed Chr. Do ok. 100 po Chr. istnieje w tym miejscu mała żydowska wioska. W czasach Megiddo staje się miejscem stacjonowania rzymskich Legionów: L. II Traiana; L. VI Ferrata (Ussishkin, 1997, s. 468).

7. Brama Salomona

Tzw. brama Salomona znajduje się w warstwie IVA. Droga do miasta prowadziła do zewnętrznej bramy, za którą znajdował się dziedziniec. Potencjalni napastnicy byli tam całkowicie odsłonięci na ataki obrońców miasta. Dziedziniec zakończony był kolejną  bramą (właściwą), połączoną z murem miejskim. Usytuowana była na osi łamanej względem wejścia przez pierwszą bramę. Brama właściwa, flankowana basztami, zawierała pilastry wyodrębniające sześć wnęk (po trzy z każdej strony przejścia). Umożliwiały one rażenie potencjalnego napastnika z obu stron, podczas próby przedostania się do miasta przez bramę (vide il. 6).

Il. 6. Rekonstrukcja kompleksu bramnego z warstwy IVA (The Oriental Institute, University of Chicago, za: Ussishkin, 1997, fig. 2, s. 465).

Taka konstrukcja bramy ma ścisłe analogie w bramach z Hazor, Gezer, Aszdodu, Lakisz, i prawdopodobnie Bet-Batasz/Timnah (vide il. 7). Datowanie budowli bramnej wywoływało kontrowersje. Stratygraficzne wiązała się ona z murem nr 325 przynależącym do warstwy IVA, co datowałoby ją na okres podzielonej monarchii. Yadin jednak uważał (Yadin 1970), że brama brała swój początek w warstwie VA/IVB i datował ją na okres panowania Salomona. Interpretacja ta oparta była na podobieństwie bramy do bram w Hazor i Gezer skojarzonym z 1 Krl 9,5. Finkelstein poddał w wątpliwość interpretację Yadina. Opierając się na chronologii ceramiki z doliny Jezreel, uściślił datację obiektu, ustalając ją na IX w. przed Chr., na okres początkowy dynastii Omrydów. Podobnie analogiczne obiekty w Hazor i Gezer uznał za pochodzące z okresu Omrydów (Finkelstein, 2002, ss. 187-188).

 

Il. 7. Sześciokomorowa brama z Megiddo, Gezer i Hazor (wg: Finkelstein, Sielberman, 2002, fig. 18, s. 139).

Fot. 11 – Tell Batash, starożytne miasto Timnah (źródło: WikiMapia).

Fot. 12 – Tell ed-Duweir, starożytne Lakisz (źródło: WikiMapia).

8. Bibliografia.

- Aharoni Yohanan, The Stratification of Israelite Megiddo, Journal of Near Eastern Studies 31 (1972), ss. 302-311.
Aharoni Yohanan, The Archaeology of the Land of Israel, Philadelphia, 1982.
Albright William Foxwell, The Excavation of Tell Beit Mirsim, vol. 3, The Iron Age, Annual of the American Schools of Oriental Research, 21-22, New Haven, 1943.
Alt Albrecht, Megiddo in Übergang vom kanaanäischen zum israelitischen Zeitalter, Kleine Schriften zur Geschichte des Volkes Israel, vol. I, ss. 256-273, Munich 1953.
Davies Graham I, Megiddo, Cambridge, 1986.
Dunayevsky Immanuel, Kempinski Aharon, The Megiddo Temples, Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins 89 (1973), ss. 161-187.
Garstenblith Patty, The Levant at the Beginning of the Middle Bronze Age, Dissertation Series American Schools of Oriental Research, 5, Winona Lake, Ind., 1983.
Goetze Albrecht, Levy Shalom, Fragment of the Gilgamesh Epic from Megiddo, Antiqot 2 (1959), ss. 121-128.
Gonen Rivka, Burial Patterns and Cultural Diversity in Late Bronze Age Canaan,  Dissertation Series American Schools of Oriental Research, 7,  Winona Lake, 1992.
Guy, P.LO., Megiddo Tombs, Oriental Institute Publications, 33, Chicago 1938.
Herzog Ze′ev, The Storehouses, [w:] Beer-Sheba I, ed. Aharoni Yohanan, ss. 23-30, Tel Aviv 1973.
Kempinski Aharon, Megiddo: A City-State and Royal Centre in North Israel, Munich 1989.
Kenyon Kathleen M., Some Notes on the Early and Middle Bronze Age Strata at Megiddo, Eretz-Israel 5 (1958), ss. 51-60.
Loud Gordon, Megiddo II: Seasons of 1935-1939, Oriental Instute Publications, 62. Chicago, 1948.
Ussishkin David, Megiddo, [w:] The Oxford Encyclopedia of the Archaeology in the Near East, Meyers M. Eric ed., vol. 3, New York, Oxford, 1997, ss. 460-469.
Ussishkin David, The Date of the Philistine Settlement in the Coastal Plain: The View from Megiddo and Lachish, [w:] Grabe L. Lester, Israel in Translation. From Late Bronze II to Iron IIa (c. 1250- 850 B.C.E.), vol. 1, 2008, The Archaeology, ss. 203-214.
Yadin Yigael, Megiddo of the Kings of Israel, Biblical Archaeologist 33 (1970), ss. 66-96.

Autor: Sławomir Poloczek
Redakcja, dodatkowe grafiki (Fot.1-12): Marcin Jaworski

Wodolot w Dzienniku Polskim – wiosenna prospekcja w Małopolsce

Posted in Kołowe wiadomości, Sekcja lotnicza, Sekcja nieinwazyjna, SKN Wodolot with tags , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , on 4 Kwiecień 2011 by wodolot

W ubiegłym tygodniu członkowie SKN Wod.o.Lot uczestniczyli w badaniach powierzchniowych w północnej Małopolsce prowadząc prospekcję metodami tradycyjnymi oraz za pomocą fotografii lotniczej i prospekcji geomagnetycznej. W Tygodniku Miechowskim, dodatku do Dziennika Polskiego, w dniu 2 kwietnia ukazał się krótki artykuł, w którym opowiadaliśmy o odkryciach i badaniach na Ziemi Miechowskiej. Poniżej przedstawiamy jego treść wraz z krótkim komentarzem.

Fot. 1 – Nagłówek z Tygodnika Miechowskiego.

Sensacyjne wykopaliska

Gmina Racławice. Archeolodzy znaleźli narzędzia krzemienne, ceramikę, pozostałości kultur celtyckich, ozdoby i denar rzymski.

Przez tydzień studenci Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem pracowników naukowych tej uczelni – dra Przemysława Dulęby i dra Andrzeja Maciałowicza – eksplorowali gminę Racławice oraz pogranicze z powiatem proszowickim. Znaleziska okazały się wręcz sensacyjne. Najbardziej radosną wieścią jest to, że zbiory – po odczyszczeniu, zakonserwowaniu i opracowaniu – zostaną w całości przekazane tworzonemu od podstaw Muzeum Ziemi Miechowskiej.

Jak fachowo określają archeolodzy, były to „badania zwiadowcze” przy wykorzystaniu nie tylko tradycyjnej prospekcji powierzchniowej (zaznaczania obiektów na mapach), ale również zdjęć lotniczych i satelitarnych, które są dostępne w internecie.

-Badania mają pokazać jak wyglądało osadnictwo w okresie pradziejowym. Staramy się zlokalizować te stanowiska i zebrać jak najwięcej informacji archeologicznych o tym regionie. Oprócz tego prowadzone są prace badawcze przy użyciu nowoczesnego sprzętu archeologicznego. Jedną z takich dziedzin jest geofizyka, w której wykorzystuje się magnetometr. Jest on najszybszy i najskuteczniejszy. Jesteśmy w stanie dowiedzieć się – co znajduje się pod ziemią – i to na 90 procent – bez konieczności tradycyjnego kopania. Dzięki temu urządzeniu stosunkowo małym nakładem kosztów można przebadać duży teren. Wtedy archeolodzy już nie działają w ciemno – informuje kierownik grupy dr Dulęba.

Młodzi archeolodzy badali m.in. okolice: Marchocic, Racławic, Wrocimowic, Obrażejowic i Muniakowic. Okazało się, że średniowieczna Miechowszczyzna, znana dotychczas – za sprawą księcia Jaksy – ze związków z Ziemią Świętą, prowadziła też ożywione kontakty z Cesarstwem Rzymskim.

-Znaleźliśmy srebrny denar rzymski z czasów Republiki oraz brązową zapinkę damską (fibulę) z I wieku po Chrystusie. Przy okazji natrafiliśmy na dużą ilość narzędzi krzemiennych z epoki neolitu, ceramikę charakterystyczną dla epoki brązu, kultury łużyckiej i epoki żelaza. Są na tym terenie spore pozostałości po kulturach celtyckich – pokazuje nam dr Andrzej Maciałowicz.

Wszystkie eksponaty zastały umieszczone w specjalnie zafoliowanych kopertach i wstępnie opisane. W takim stanie zostaną przetransportowane do Warszawy.

-Niegdyś takie badania zajmowały 10 lat. Informacje trza było przepisywać na kartkę, rysować linie kartograficzne itp. Teraz, dzięki technice teleinformatycznej i komputerom, czas pracy skrócił się do niezbędnego minimum. Przy użyciu laptopa, który wozimy w samochodzie, możemy w minutę oznaczyć na mapach, opisać i skatalogować to, co udało nam się wykopać na danym terenie – mówi Piotr Wroniecki.

Dzięki nowym technikom można też świetnie odtworzyć strukturę osadnictwa w okresie pradziejowym. A jej bogate ślady znaleziono zarówno w Marchocicach jak i Racławicach.

- Są tu bardzo bogate stanowiska archeologiczne. Będziemy tu jeszcze przyjeżdżać i eksplorować – zapowiedział Marcin Jaworski.

O efektach tygodniowego pobytu badawczego 26-osobowej grupy w gminie Racławice będzie można przeczytać więcej w publikacjach naukowych, wydawanych przez UW. Naukowcy i studenci zachęcają także do zaglądania na stronę internetową: http://wodolot.wordpress.com.

Zbigniew Wojtiuk

Tygodnik Miechowski, Sobota 2 kwietnia
Dziennik Polski, Nr 77 (20305) Sob-Nie 2-3 kwietnia 2011

Fot. 2 – Skan artykułu.

W krótkim artykule Pan Wojtiuk popełnił parę lapsusów. Nie mieliśmy możliwości autoryzowania wywiadu, więc pozwolimy sobie na ograniczony komentarz na łamach Wodolotu.

1. Prospekcja magnetometrem o ile jest szybka, to w kwestii skuteczności i możliwości dowiedzenia się co znajduje się pod ziemią – i to na 90 procent – należy zaznaczyć, że wiele zależy od warunków lokalnych stanowiska, gleby, charakteru stanowiska i właściwości magnetycznych obiektów spoczywających w ziemi. Jest to jedna z metod geofizycznych pozwalających zdobyć informacje na temat obecności struktur ukrytych pod ziemią, lecz jej skuteczność zależna jest od kilku czynników.

2. Średniowieczna Miechowszczyzna prowadząca kontakty z Cesarstwem Rzymskim to zapewne skrót myślowy. Z okolic Miechowa znane są stanowiska datowane od czasów paleolitu, intensywne osadnictwo można też prześledzić w neolicie, epoce brązu i żelaza, w tym w okresie lateńskim, z którego to znanych jest sporo znalezisk, wśród których znajdują się importy rzymskie. W średniowieczu Miechów znany z był ze sprowadzenia z Ziemi Świętej po powrocie z krucjaty Jaksy herbu Gryf zakonników z Zakonu Kanoników Stróżów Grobu Chrystusowego – bożogrobowców. Kolegiata Grobu Bożego w Miechowie jest współcześnie jednym z najważniejszych zabytków w najbliższej okolicy.

3. Specjalnie foliowane koperty to nic innego jak foliowe pojemniki z zapięciem strunowym, w których przechowywane są pojedyncze zabytki wydzielone wraz ze stosowną metryczką zawierającej dane dotyczące miejsca znalezienia i identyfikacji przedmiotu.

4. Oznaczenie, naniesienie na mapę i skatalogowanie zabytków w minutę przy pomocy laptopa to oczywiście uproszczenie – jednakże faktem jest, że dzięki mobilnemu stosowaniu systemów gromadzenia i przetwarzania informacji przestrzennych jesteśmy w stanie w krótkim czasie uzyskać wynik i analizę prac terenowych.

5. Informacja na stronie tytułowej: Sensacyjne wykopaliska – narzędzia krzemienne ceramika, ozdoby i denar rzymski jest myląca – nie prowadziliśmy wykopalisk tylko prospekcję powierzchniową, geofizyczną, lotniczą oraz elektromagnetyczną. Aczkolwiek przedmioty znalezione w ramach prowadzonej prospekcji można uznać za sensacyjne, gdyż m.in. weryfikują chronologię badanych stanowisk.

6. Wyrażenie kultury celtyckie powinno być podane w liczbie pojedynczej.

Niemniej chcielibyśmy podziękowań Panu Zbigniewowi Wojtiukowi za zainteresowanie oraz poświęcenie nam czasu. Wykorzystując okazję, pragniemy też podziękować Pawłowi Micykowi, miechowskiemu archeologowi, za wsparcie i pomoc.

(PW, MJ)

Wykorzystujac okazję

Muzeum Archeologiczne w Stambule – Budynek Główny – Ekspedycja Turcja 2010

Posted in Archeologiczny Przewodnik Muzealny with tags , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , on 10 Styczeń 2011 by wodolot

Turcja to ogromny kraj o bardzo bogatej historii i jak na taki kraj przystało, Budynek Główny Muzeum Archeologii w Stambule prezentuje się również bogato. Przed zwiedzeniem myśleliśmy, że wiemy czego się spodziewać, a obejrzenie sztandarowych zabytków – prezentowanych w każdym przewodniku – nie zajmie zbyt wiele czasu. Myliliśmy się. Muzeum to gigantyczny gmach, który otwiera przed zwiedzającym kolejne komnaty wypełnione skarbami sprzed tysięcy lat. Na każdym kroku zaskakuje zwiedzającego kolejną sekcją poświęconą nowej, fascynującej cywilizacji. Jeżeli chcecie dokładnie zwiedzić to muzeum i przyjrzeć się każdej gablocie i rzeźbie, to musicie przygotować się na spędzenie tu pół dnia (jak nie więcej)! Nie mówiąc już o bateriach do aparatu. My wyczerpaliśmy w sumie cztery.

Budynek główny to tak naprawdę dwa budynki – stary, do którego wchodzi się z dziedzińca, oraz nowy, przylegający od strony Pałacu Topkapi. Konstrukcję głównego budynku podjęto w 1881 roku z polecenia pierwszego kuratora, Osmana Hamdı Beya. Budynek ostatecznie przyjął swoją obecną neogrecką formę po dobudowaniu południowego i północnego skrzydła w roku 1907. Nowy budynek – niewidoczny z dziedzińca muzeum – ukończono w 1983 roku. Należy zaznaczyć, iż ten kompleks powstawał od początku z określonym przeznaczeniem.

Fot. 1 – Bryła Budynku Głównego od strony dziedzińca, model wykonany w programie Google SketchUp (źródło: Google Earth).

Wchodząc po schodach do sali powitalnej, stajemy przed wielkim posągiem boga Besa. Stąd możemy udać się w lewo, w kierunku wystawy sarkofagów z Królewskiej Nekropoli Sydonu, lub w prawo, by podziwiać rzeźby od czasów archaicznych po rzymskie. W tę drugą stronę udają się zazwyczaj zorganizowane wycieczki, więc i my na początek podążamy w tym kierunku. Mamy przed sobą ciąg sześciu sal, w których chronologicznie wystawiono rzeźby greckie. Pierwsza sala poświęcona jest sztuce archaicznej – reprezentowanej przez charakterystycznie uśmiechniętych kurosów. Następne dwie sale to rzeźby okresu klasycznego i hellenistycznego. Imponujący, ogromny posąg wiszącego Marsjasza, od którego aż bije cierpieniem, posąg i portret Aleksandra Wielkiego oraz mały posąg skrytego pod płaszczem efeba, który stoi u wejścia do południowego skrzydła muzeum. Całe to skrzydło wypełniają zbiory rzeźby okresu rzymskiego. Pierwsza sala poświęcona jest rzeźbie portretowej. Otwiera ją portret Safony, następnie możemy spojrzeć w oblicze członków rzymskiej cesarskiej rodziny, m.in. Tyberiusza, Hadriana, Agrypiny Starszej. Kolejna sala zawiera przedstawienia bóstw, w tym imponującą grupę rzeźb z Term Faustyny w Milecie – Apolla grającego na lirze w otoczeniu muz. Między tą a kolejną salą spoczywa potężny Okeaonos – pochodząca z Efezu rzeźba leżącego boga. Ostatnia sala zawiera przedstawienia bóstw, m.in.. młodzieńca Dionizosa z winogronami we włosach czy pochodzący z Prusias ad Hypium (obecnie Konurlap) posąg Tyche trzymającej róg obfitości i dzieciątko, Plautusa.

Fot. 2 – Rzeźba portretowa.

Fot. 3 – Posąg Aleksandra Wielkiego.

Fot. 4 – Marsjasz.

Fot. 5 – Agrypina Starsza.

Fot. 6 – Marek Aureliusz.

Fot. 7 – Apollo kitharoidos z Term Faustyny w Milecie.

Fot. 8 – Majestatyczny Okeanos.

Podążając od wejścia i posągu Besa w przeciwną stronę przechodzimy przez pomieszczenie zaaranżowane na informację turystyczną, szatnię, sklepik i kafejkę. Stąd można pójść prosto, w kierunku znalezisk z Sydonu, lub przejść do Nowego Budynku, gdzie na zwiedzającego czekają jeszcze trzy kondygnacje pełne zabytków. Wchodzimy pomiędzy sarkofagi z Królewskiej Nekropoli Sydonu. W ciągu sal prowadzących do północnego skrzydła, skąpane w półmroku i odgrodzone szkłem, stoją bogato zdobione sarkofagi. Najważniejsze z nich to sarkofag Aleksandra, sarkofag satrapy oraz sarkofag płaczek. Oprócz  hellenistycznych, znajdują się tutaj również sarkofagi egipskie. Do zabytków dołączono również rekonstrukcję pierwotnej kolorystyki, przypominającą że antyczne zabytki były malowane, i to w sposób dość kontrowersyjny jak na dzisiejsze standardy estetyczne. Jedną z gablot zajmuje częściowo zmumifikowane ciało (zachowane włosy, organy, mięśnie) pochodzące z jednego z sarkofagów.

Fot. 9 –  Sydońska mumia.

Fot. 10 – Sarkofag Aleksandra.

Fot. 11 – Sarkofag Aleksandra.

Fot. 12 – Rekonstrukcja kolorystyczna sarkofagu Aleksandra.

Fot. 13 – Sarkofag płaczek.

Kolejna sala wprowadza nas w świat pomników nagrobnych. Zaprezentowano tu bowiem bogactwo form tego typu zabytków z terenu Azji Mniejszej, głównie z okresu greckiego i rzymskiego. Możemy podziwiać zarówno malowane stele greckich wojowników, rzymskie stele z motywem drzwi, sarkofag z Trysy, lutrofory, jak i dowiedzieć się (z tablic towarzyszących grupom zabytków) wielu rzeczy o społeczeństwie zamierzchłych czasów. Kilka zaprezentowanych stel gladiatorów, rzymskich bogaczy czy legionistów, wraz z dodatkową informacją tekstową, tworzy bogatą kompozycję, dającą obraz społeczeństwa Azji Mniejszej okresu rzymskiego. Ponadto pod podłogą, umieszczony za taflą pleksi, znajduje się rekonstruowany pochówek szkieletowy.

Fot. 14 – Grecka stela nagrobna.

Fot. 15 – Stela nagrobna z motywem drzwi.

Fot. 16 – Stela nagrobna gladiatora Mentora.

Przechodząc dalej musimy uważać, żeby nie wpaść na innych zwiedzających, gdyż podnosimy nieustannie wzrok do góry, podziwiając ogromne i bogato zdobione sarkofagi rzymskie z Azji Mniejszej, którym poświęcono całą salę. Te przepiękne sarkofagi, pokryte głębokim, niemalże pełnofigurowym reliefem, stanowiącym narracyjną kompozycję – często o charakterze mitologicznym (jak w przypadku sarkofagu ze scenami mitu o Fedrze i Hipolicie) – budzą podziw dla poziomu rzemiosła czasów rzymskich. Spędziliśmy przy nich sporo czasu, oglądając bryły sarkofagów z każdej strony, analizując sceny i śledząc narrację na poszczególnych bokach. Podziwialiśmy też sylwetki zmarłych osób przedstwaione w leżącej pozie na wiekach tych kamiennych trumien. Duże gabaryty sarkofagów stanowią świetne wprowadzenie do następnej sekcji – przestronnej sali prezentującej antyczną architekturę Azji Mniejszej.

Fot. 17 – Bogato rzeźbiony sarkofag.

W tej sali czuliśmy się trochę jak w labiryncie, a to ze względu na kształt ekspozycji. Wystawiono tutaj bowiem fragmenty budowli, prezentując zarówno porządki architektoniczne, jak i całe ciągi zdobień (np. elementy małego fryzu z Ołtarza Pergamońskiego) w ich pierwotnej skali i układzie, kariatydy (kolumny o formie kobiecego ciała), bogate kapitele kolumn jońskich oraz kolorowe rzymskie mozaiki. Aż przyjemnie się tu zgubić!

Fot. 18 – Ekspozycja fryzów świątynnych.

Fot. 19 – Elementy architektoniczne stylu jońskiego.

Fot. 20 – Ogromna baza i kapitel joński.

Ostatnia sala północnego skrzydła poświęcona jest sarkofagom Lycji. Te, choć nie są tak bogato zdobione jak oglądane wcześniej rzymskie, swoimi monumentalnymi rozmiarami budzą szczery podziw. Głównym motywem na większości z nich są kolumnadowe fasady świątyń i motywy narracyjne, jak np. wyprawa wojenna zilustrowana przez maszerujących a następnie walczących hoplitów.


Fot. 21 – Monumentalny sarkofag lycyjski.

Z tego ślepego zaułka musimy wrócić do sali ze sklepikiem i szatnią, skąd przechodzimy niepostrzeżenie do wnętrza tzw. Nowego Budynku, którego parter mieści cztery oddzielne ekspozycje: zabytki z terenu Tracji i Bitynii, kolekcję kultur sąsiadujących ze Stambułem, wystawę poświęconą miastu Bizancjum (od czasów kolonii greckiej – Byzantion, do upadku po podboju przez Turków, jako Konstantynopol) oraz część dedykowaną najmłodszym, czyli Muzeum Dziecięce.

To ostatnie stanowi dobry przerywnik przed podążeniem w głąb Nowego Budynku. Już z daleka widać do kogo skierowana jest ta sala. Wysoka makieta murów zamku oraz drewniany koń trojański, na które można wejść po drabinkach, świadczą o tym dobitnie. I choć pomieszczenie jest ciasne (bo dostosowane do gabarytów młodego odbiorcy) to ciekawe nawet dla dorosłych. Znaleźć tu można zbiór terakotowych i metalowych zabawek, naczyń w formie zwierząt czy pudełek, serię makiet prezentujących kolejne etapy rozwoju cywilizacyjnego (od „jaskiniowych” szałasów po zorganizowane osiedla epoki brązu) oraz sekcję poświęconą różnym rodzajom pisma używanym w Azji Mniejszej na przestrzeni dziejów (dzieci mogą odcisnąć w plastelinie kopię hetyckiej pieczęci cylindrycznej lub napisać własne imię alfabetem greckim). Po chwili odpoczynku kierujemy się ku poważniejszym rzeczom, czyli ekspozycji poświęconej kulturom okolic Stambułu.

Fot. 22 – Pierwszy eksponat rzucający się w oczy po wejściu do Muzeum Dziecięcego – „nieprzyzwoity satyr”.

Fot. 23 – Z murów legendarnej Troi wypatrujemy kolejnych zabytków.

Fot. 24 – Wystawa zabawek i zwierzątek.

Fot. 25 – Między nami, jaskiniowcami – makieta.

Fot. 26 – Pisma Anatolii.

Udając się w kierunku ekspozycji, mijamy masywną dorycką fasadę świątyni Ateny z Assos z VI wieku p.n.e. Po chwili, pogrążając się w nastrojowym półmroku, wchodzimy w świat osadnictwa terenu Bitynii i Tracji, dwóch historycznych krain, na styku których leży Stambuł. I choć każda z nich leży geograficznie na innym kontynencie, to po zgromadzonych zabytkach widać, iż zamieszkująca oba tereny ludność należała do greckiego kręgu kulturowego. Naczynia ceramiczne (czerwono- i czarnofigurowe), figurki i przedmioty traktorowe, reliefy oraz metaloplastyka wyraźnie o tym zaświadczają, tak samo jak motyw jeźdźca trackiego świadczy zarazem o odrębności kulturowej części ludów zamieszczających pogranicze europejsko-azjatyckie. Wyjątkowym znaleziskiem tu zaprezentowanym jest maska z hełmem z tumulusa w Vize – wykonane z brązu arcydzieło, przedstawiające męską twarz w bogato rzeźbionym hełmie (z wyobrażeniem Scylli na płycie czołowej i Nike na płycie policzkowej).

Fot. 27 – Dorycka fasada świątyni w Assos.

Fot. 28 – Strigila i naczynia trackie.

Przejście do części poświęconej bezpośrednio sztuce antycznego Bizancjum wypełnione jest kolekcją rzeźb antycznych – od małej plastyki, przez rzeźbę portretową i reliefy, po pełnofigurowe przedstawienia. Interesujący tu jest m.in. sarkofag z Marmara Ereğlisi, przedstawiający prefekta Tyberiusza Flawiusza na koniu w towarzystwie legionistów. Za nim otwiera się świat grecko-rzymskiego Byzantium, zilustrowany głównie elementami architektury monumentalnej: kolumnami, kapitelami, rzeźbionymi filarami oraz kolekcją reliefów o przeróżnej tematyce (m.in. płaskorzeźba z wyobrażeniem simurga, przypominająca o wpływach sasanidzkich). Wśród nich ciekawe są rzeźbione bazy posągów woźniców rydwanów, które stały oryginalnie na terenie hipodromu, w tym bogato rzeźbiona i inskrybowana baza ufundowana przez cesarza Anastazjusza I pod posąg zwycięskiego woźnicy Porphyrosa. Głównym punktem ekspozycji jest jednak ogromna mozaika z przedstawieniem Orfeusza grającego na harfie w otoczeniu zwierząt i istot mitologicznych (satyra i centaura).


Fot. 29 – Misterna mozaika z Orfeuszem.

Pierwsze piętro Nowego Budynku poświęcone jest historii miasta, znanego na przestrzeni dziejów jako Byzantium, Augusta Antonina, Nova Roma, Roma Constantinopolitana, Konstantynopol i İstanbul. Mała ekspozycja wprowadza w najstarsze dzieje – ślady osadnictwa górnopaleolitycznego i neolitycznego. Z niej przechodzimy bezpośrednio w świat greckich osadników, którzy, przybywając z Megary pod przewodnictwem Byzasa, założyli tu kolonię. Część zabytków przypomina o okresie zależności od Imperium Perskiego, a następnie od podległości wobec Rzymu, po włączeniu miasta przez Septymiusza Sewera do Cesarstwa. Ekspozycja poświęcona okresowi bizantyjskiemu jest najbogatsza. Ornamenty ścienne, aplikacje i ozdoby architektoniczne z kamieni półszlachetnych, szkła oraz marmurów rzucają światło na bogactwo ówczesnego miasta. O kształcie jego samego możemy dowiedzieć się z licznych tablic z mapami i opisami – stanowiących prawdziwy przewodnik turystyczny po mieście sprzed półtora tysiąca lat. Niektórych zaciekawią ogromne kamienne rury kanalizacyjne i plastyka kamienna (np. kamienna głowa węża ze spiralnej kolumny z hipodromu), innych kolekcja biżuterii, jeszcze innych historia mennictwa miasta wraz z wystawą monet. Nas najbardziej zainteresowała pięta jednego z porfirowych tetrarchów – grupy rzeźbiarskiej zrabowanej podczas czwartej krucjaty i obecnie zamontowanej w południowo-zachodnim narożniku bazyliki Św. Marka w Wenecji. Turcy odkryli brakujący element w 1960r i dumnie prezentują jako ocalały ze złupionego miasta.

Fot. 30 – Monety antycznego Bizantionu.

Fot. 31 – Bizantyjska biżuteria i fragment jedwabnej szaty.

Fot. 32 – Pięta grupy tetrarchów. Nie oddamy!

Dotarłszy na na drugie piętro, znaleźliśmy się nagle w zupełnie innym otoczeniu – między gablotami wypełnionymi dokumentami i starymi fotografiami. Okazało się, że jest to wystawa dokumentów i pamiątek związanych z Osmanem Hamdı Beyem – dyrektorem i głównym architektem sukcesu muzeum, prawdziwym wizjonerem, mecenasem sztuki, muzealnikiem. Człowiekiem – jak mówią Turcy – który otworzył nową erę w historii tureckich muzeów.

Uciekliśmy z tej sali wypełnionej niezrozumiałymi dokumentami w świat greckiej terakoty. To pomieszczenie było najmniej przemyślane – malutkie figurki (choć ładne i misterne) umieszczone były w wielkich gablotach, co stwarzało wrażenie pustki, a brązowy posąg cesarza Hadriana oraz znudzony (acz czujny) strażnik muzealny, zdawali się pytać „co ja tu robię?”. Z okna przyjrzeliśmy się jeszcze pięknej bryle Muzeum Sztuki Islamu i poszliśmy dalej.

Fot. 33 – Posąg Hadriana.

Fot. 34 – Muzeum Sztuki Islamu.

Wkroczyliśmy w część poświęconą Troi. Co tu dużo mówić – jest to ogromna ekspozycja, gdyż mieści się na całej długości Nowego Budynku i liczy parę tysięcy zabytków. Podążając zgodnie z porządkiem chronologicznym, po lewej stronie mijamy obszerne gabloty prezentujące kolejne fazy osadnictwa (I-IX) na wzgórzu Hisarlık, a po przeciwnej stronie sali zbiory zabytków cywilizacji anatolijskich od dolnego paleolitu po epokę żelaza. Obie strony oddzielone są od siebie gigantycznymi glinianymi naczyniami zasobowymi – pitosami. Część „trojańska” rozpoczyna się tablicami prezentującymi sylwetki ojców sukcesu wykopalisk: Schliemanna, Dörpfelda, Blegena i Kormfanna; informują również o wyobrażeniu Troi w eposach Homera. Ważnym elementem ekspozycji jest pochodząca z Abydos płyta z inskrypcją prawa bizantyjskiego cesarza Anastazjusza I regulującego przemieszczanie się przez Dardanele. Za nią znajduje się kolekcja najznakomitszych znalezisk – biżuterii, broni, narzędzi i ceramiki – wydobytych podczas wykopalisk Schliemanna i Dörpfelda. Mieliśmy okazję oglądać wystawę zabytków z Troi w Berlinie w Museum für Vor- und Frühgeschichte i musimy przyznać, iż stambulska kolekcja prezentuje się równie wspaniale.

Fot. 35 – Skarby znalezione podczas wykopalisk prowadzonych przez Heinricha Schliemanna w Troi.

Fot. 36 – Pitosy i wystawa zabytków z kolejnych faz osadnictwa w Troi.

Po przeciwnej stronie kolejne gabloty, również ustawione chronologicznie, prezentują zabytki z różnych etapów rozwoju cywilizacji. Wpierw kościane i kamienne dolnopaleolityczne narzędzia, a następnie bardziej zaawansowane, mezolityczne – tu pojawia się pierwsza ceramika. Neolit reprezentują narzędzia i naczynia do zbioru, przetwarzania i przechowywania zboża. Okres chalkolitu to rozwój form ceramiki, zaawansowane techniki wytwarzania narzędzi kamiennych i kościanych. Okres wczesnego brązu to ceramika hatycka i kamienne przęśliki oraz zbiór znalezisk z Królewskiej Nekropoli w Alacahöyük. Środkowa epoka brązu reprezentowana jest przez zabytki asyryjskie i brązy hetyckie, za którymi umieszczono pokaźną kolekcję tabliczek glinianych z pismem klinowym z archiwum z Kanesz – do każdej dołączone jest tłumaczenie tekstu na turecki i angielski. Możemy poczytać o regulacjach handlu w tej asyryjskiej kolonii, o kupnie młodych kobiet, czy o domaganiu się przez niejakiego Ea-Malika od trzech kupców spłacania długu w srebrze. Późny brąz to szczyt potęgi państwa hetyckiego – brązy, ceramika i gliniane tablice z hetyckimi prawami pozwalają zapoznać się bliżej z tą tajemniczą cywilizacją. Ostatecznie, przejście w okres żelaza to czas zawirowań na całym Bliskim Wschodzie, upadku Hetytów oraz wyłonienia się nowych potęg, do których należy państwo Urartu. Żelazna broń, biżuteria, ozdoby, elementy uprzęży i narzędzia imponują jakością i stylistyką. Wystawę zamykają zabytki koczowniczych ludów najeżdżających Azję Mniejszą w pierwszym tysiącleciu nasze j ery – Kimmerów i Scytów.

Fot. 37 – Dolnopaleolityczne zabytki anatolijskie.

Fot. 38 – Broń ze środkowej epoki brązu i formy do ich odlewu.

Fot. 39 – Forma do odlewu ornamentów.

Fot. 40 – Gliniane tabliczki z pismem klinowym z archiwum w Kanesz.

Fot. 41 – Późnobrązowa tabliczka z inskrypcją prawa hetyckiego z Hattuşas.

Fot. 42 – Zabytki kimmeryjskie i scytyjskie.

Osobną małą przestrzeń poświęcono cywilizacji frygijskiej. Kilka gablot prezentuje topografię państwa Frygów, charakterystyczne fibule, inne wyroby metalurgiczne oraz ceramikę. Punktem kulminacyjnym jest rekonstrukcja komory grobowej z tzw. grobowca Midasa z Gordionu, którą widzieliśmy już w Ankarze w Muzeum Cywilizacji Anatolijskich. Jednak w Stambule gablota jest lepiej oświetlona, przez co zabytki są bardziej widoczne. Brakuje tylko rekonstrukcji twarzy na podstawie czaszki szkieletu znalezionego w grobowcu, którą umieszczono w Ankarze. Wychodząc od Frygów odkrywamy kolejne schody, które prowadzą nas piętro wyżej, do wystawy sztuki kolejnych sąsiadów Anatolii: Cypru, Syro-Palestyny.

Fot. 43 – Fibule frygijskie.

Fot. 44 – Naczynia frygijskie.

Fot. 45 – Rekonstrukcja pochówka z grobowca Midasa w Gordionie.

Niezliczona ilość zabytków umieszczona w tej części muzeum uzmysławia jak bardzo przenikały się niegdyś kultury zarówno w sferze stylistyki form jak i ornamentów, co widoczne jest przede wszystkim w ceramice. Oprócz niej można zobaczyć tu również biżuterię, oraz wspaniałe wyroby ze szkła – od tesser do tworzenia kolorowych mozaik, biżuterię, po naczynia o niezmiernie wyszukanych formach. Z ciekawych rzeczy należy wymienić m.in. tzw. „Kalendarz Gezer” – pochodzącą z X w. p.n.e. inskrypcję nazw miesięcy i okresów żniw, będącą jednym z najstarszych zabytków pisma hebrajskiego, czy też inskrypcję z Siloam – najstarszy hebrajski tekst w alfabecie fenickim z Jerozolimy, której zwrotu w 2007r zażądał Izrael.

Fot. 46 – Glazurowane sasanidzkie sarkofagi z Nippur.

Fot. 47 – Szklane fragmenty mozaik z okresu rzymskiego.

Fot. 48 – Szklane naczynia z Lewantu.

Fot. 49 – Szklane naczynia z Lewantu.

Na końcu sali czekała na nas kolejna niespodzianka – rekonstrukcja hypogeum, czyli podziemnego grobowca, z Palmyry. Przeznaczony był dla bogatej rodziny, mogąc pomieścić nawet ponad 200 osób. Oryginalna budowla stoi w Palmyrze w Dolinie Grobowców, jednakże portrety są autentyczne. Jedna z komór jest otwarta, a w środku dostrzec można szkielet zmarłego. Grobowiec był miłą niespodzianką, zwłaszcza iż w 2010 roku IAUW obchodziło 50-lecie polskich wykopalisk w Palmyrze. Zadowoleni i przejedzeni wiedzą podążyliśmy ku wyjściu, by w cieniu kolumn i monumentalnych sarkofagów cesarzy bizantyjskich ustawionych na dziedzińcu muzeum dać odpocząć nogom i aparatom.

Fot. 50 – Rekonstrukcja palmyrańskiego hypogeum.

İstanbul Arkeoloji Müzesi
http://www.istanbularkeoloji.gov.tr/

Osman Hamdi Bey Yokuşu, Gülhane

Czynne: 9:30-17 (Wto-Sob)
Wstęp do całego kompleksu muzealnego: 10TL (około 23 PLN)
Czas zwiedzania: 2h (powoli), 4h (dokładnie)

Autor: Marcin Jaworski
Zdjęcia: Marcin Jaworski, Alicja Wrotek

Obserwuj

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.

Dołącz do 499 obserwujących.

%d bloggers like this: